Theo truyền thông phương Tây, bảy tháng sau khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh với Iran, Tổng thống Masoud Pezeshkian đứng trên bục phát biểu tại New York, tuyên bố Tehran sẽ không khuất phục trước sức ép của Washington và không nhượng bộ về chương trình hạt nhân, năng lực phòng thủ tên lửa hay quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Trong bối cảnh Iran đang đối mặt cuộc chiến được xem là nghiêm trọng nhất đối với sự tồn vong của nước này, cùng sức ép kinh tế ngày càng lớn trong nước và những cảnh báo “hủy diệt” từ Tổng thống Mỹ Donald Trump, ông Pezeshkian ngày 22/9 theo giờ Mỹ tuyên bố trước các lãnh đạo thế giới tại Đại hội đồng Liên hợp quốc rằng Iran sẽ không từ bỏ những lợi ích cốt lõi.
“Chúng ta không thể để một số nước tự do tiếp cận và hưởng lợi từ một tuyến đường thủy, trong khi cùng lúc sử dụng chính tuyến đường đó để gây hấn, tạo bất ổn và ngăn cản chúng ta tiếp cận vùng biển của chính mình”, ông Pezeshkian nói.
Bài phát biểu được chờ đợi của Tổng thống Iran diễn ra trên đất Mỹ trong một thời điểm đặc biệt. Ông là lãnh đạo một quốc gia đang trong tình trạng xung đột với Washington nhưng vẫn trực tiếp xuất hiện tại New York để đưa ra thông điệp của Tehran.
Iran không nhượng bộ về hạt nhân và Hormuz
Ông Pezeshkian cho biết Iran sẽ không khuất phục trước các yêu cầu của Mỹ liên quan đến chương trình hạt nhân, năng lực tên lửa và quyền kiểm soát eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược từng vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ của thế giới.
Trong khi đó, Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ đã phá hủy các cơ sở hạt nhân của Iran và khẳng định Washington đang kiểm soát eo biển Hormuz. Một ngày trước bài phát biểu của ông Pezeshkian, ông Trump nói đang cân nhắc khả năng “hủy diệt Cộng hòa Hồi giáo” và đẩy Iran “xuống địa ngục”.
Xung đột Mỹ-Israel với Iran kéo dài lâu hơn nhiều so với những dự báo ban đầu của Washington. Chiến dịch quân sự bắt đầu với việc Lãnh tụ Tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei bị sát hại đã kéo theo nhiều tháng bất ổn tại Trung Đông và trở thành một trong những dấu ấn đối ngoại đáng chú ý trong nhiệm kỳ của Tổng thống Trump.
Một trong những thông điệp đáng chú ý nhất của ông Pezeshkian hướng tới các nước láng giềng. Tổng thống Iran cho rằng an ninh của Iran trong tương lai cần được bảo đảm, nếu không toàn bộ khu vực sẽ phải “cùng sống trong bất ổn”.
Sanam Vakil, Giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Viện Chatham House, nhận định rằng Iran đang thể hiện quan điểm an ninh khu vực là không thể tách rời, đồng thời phát đi tín hiệu rằng việc tiếp tục gây sức ép và xung đột sẽ kéo theo những hệ quả đối với toàn khu vực.
Tuy nhiên, chuyên gia Hamidreza Azizi, nhà phân tích cấp cao tại International Crisis Group, cho rằng thông điệp của Tehran cũng cho thấy Iran hiểu rằng nước này cuối cùng vẫn phải tìm cách chung sống hòa bình với các quốc gia láng giềng.
Ngoại giao trở lại nhưng chưa đột phá
Bài phát biểu của ông Pezeshkian diễn ra chỉ một ngày sau khi Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi có cuộc đàm phán kéo dài ít nhất hai giờ tại New York với Steve Witkoff, đặc phái viên của Tổng thống Trump. Đây là dấu hiệu ngoại giao đáng chú ý đầu tiên giữa Tehran và Washington kể từ khi một thỏa thuận giữa hai bên đổ vỡ hơn ba tháng trước.
Sau bài phát biểu của Tổng thống Iran, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết cuộc gặp giữa Araghchi và Witkoff không tạo ra bước đột phá đáng kể. Điều này cho thấy bản ghi nhớ về một thỏa thuận từng được hai bên thảo luận hồi đầu năm nhiều khả năng không còn được đặt lên bàn đàm phán.
Kế hoạch tổ chức các cuộc đàm phán tiếp theo giữa Mỹ và Iran hồi tháng 6 cũng không thành hiện thực. Thay vào đó, xung đột tiếp tục bùng phát, đẩy Trung Đông vào tình trạng bất định về cách thức và thời điểm chiến sự kết thúc.
Trong nước, ông Pezeshkian và các quan chức Iran tham gia tiếp xúc ngoại giao với Washington chịu sức ép từ các phe phái cứng rắn. Những lực lượng này cho rằng bất kỳ thỏa thuận nào với chính quyền Trump đều có thể bị xem là sự đầu hàng.
Sau cuộc gặp giữa ông Araghchi và Witkoff, nghị sĩ cứng rắn Ebrahim Rezaei đặt câu hỏi về cơ sở để Ngoại trưởng Iran tiến hành cuộc gặp với đại diện của “kẻ thù xâm lược”.
Theo ông Azizi, những người chỉ trích Tổng thống Pezeshkian lo ngại bất kỳ dấu hiệu nhượng bộ nào từ Tehran có thể bị bên ngoài diễn giải là biểu hiện của sự yếu thế hoặc tuyệt vọng, từ đó làm suy yếu vị thế của Iran trong nỗ lực chấm dứt chiến tranh theo các điều kiện của mình.
Tehran cứng rắn hơn trên bàn đàm phán
Trong khi ông Pezeshkian và Ngoại trưởng Araghchi tìm cách truyền tải yêu cầu của Iran tới cộng đồng quốc tế, giới chức an ninh tại Tehran lại đưa ra lập trường cứng rắn hơn về chiến lược đàm phán với Washington.
Mohsen Rezaei, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, nói trên truyền thông nhà nước rằng Tehran sẽ áp dụng một khuôn khổ mới trong các cuộc đàm phán với Mỹ, theo đó Washington phải là bên thực hiện bước đi đầu tiên.
“Thời kỳ của những lời nói và các cuộc đàm phán chỉ để đàm phán đã kết thúc”, ông Rezaei tuyên bố, đồng thời cho biết bất kỳ cuộc đối thoại nào trong tương lai hoặc việc mở lại eo biển Hormuz sẽ phụ thuộc vào việc Washington thực hiện đầy đủ các yêu cầu của Iran như một điều kiện tiên quyết.
Tuyên bố này có thể vừa nhằm gửi thông điệp tới Washington, vừa giúp trấn an các phe phái cứng rắn đang hoài nghi về hoạt động ngoại giao của giới chức Iran tại New York.
Trong lúc Tehran tiến hành ngoại giao tại Liên hợp quốc và phát tín hiệu về khả năng chung sống với các nước trong khu vực, tình hình quanh eo biển Hormuz vẫn diễn biến căng thẳng. Trung tâm An ninh Hàng hải Oman cho biết một tàu đã bị tấn công gần eo biển, khiến một người thiệt mạng.
Trung tâm Điều hành Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO) sau đó khuyến cáo các tàu thuyền đi qua khu vực cần đặc biệt thận trọng.
