Tờ The Wall Street Journal ngày 21/9 dẫn lời các quan chức Mỹ và Trung Đông cùng các tài liệu mà tờ báo tiếp cận cho biết chính quyền Tổng thống Donald Trump đã đề xuất đầu tư 5 tỷ USD vào một quỹ mới nhằm giúp các nước Trung Đông xây dựng lại cơ sở hạ tầng năng lượng bị tàn phá trong cuộc chiến với Iran và giảm sự phụ thuộc vào eo biển Hormuz trong việc vận chuyển dầu và khí đốt.
Động thái này là một sự thừa nhận ngầm rằng cuộc xung đột kéo dài 7 tháng đã làm chao đảo thị trường năng lượng toàn cầu và phá hủy các đường ống cũng như nhà máy lọc dầu trong khu vực, vốn sẽ rất tốn kém để xây dựng lại.
Theo kế hoạch của ông Trump, Mỹ sẽ tìm kiếm khoản đóng góp tương ứng từ 8 đối tác Trung Đông là Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE), Qatar, Bahrain, Kuwait, Oman, Iraq và Jordan với mục tiêu hình thành một quỹ đầu tư trị giá 10 tỷ USD. Quỹ đầu tư này sẽ có tên gọi “Quan hệ Đối tác vì Niềm tin và Xây dựng Đồng minh”.
Các quan chức Mỹ cho biết các cuộc thảo luận về quỹ đang được tiến hành và các điều khoản của thỏa thuận có thể thay đổi. Tuy nhiên, chưa rõ khi nào, hoặc thậm chí liệu các quốc gia khác có tham gia hay không.
Một số quan chức Trung Đông cho rằng sáng kiến này dường như là nỗ lực của Washington nhằm làm giảm vai trò của eo biển Hormuz như một tuyến đường năng lượng quan trọng và cho thấy Mỹ cùng các đồng minh đoàn kết trong việc đối phó với Iran. Họ cũng cho rằng việc lập một quỹ để xây dựng lại các cơ sở năng lượng bị phá hủy mà không có một thỏa thuận hòa bình với Tehran là quá sớm, bởi chính quyền Iran có thể dùng máy bay không người lái và tên lửa tấn công các cơ sở hạ tầng mới.
Ông Bilal Saab, Giám đốc điều hành cấp cao của công ty tư vấn TRENDS US, nhận định “chiến lược này tiềm ẩn đầy rủi ro”. Ông cho biết các nước vùng Vịnh có mức độ phụ thuộc khác nhau vào eo biển này, đồng thời lưu ý rằng những cường quốc trong khu vực như Saudi Arabia và UAE có thể hỗ trợ các tuyến đường thay thế, trong khi những nước nhỏ hơn như Kuwait và Qatar vẫn phụ thuộc vào tuyến đường thủy đó.
Theo đề xuất của Mỹ, quỹ sẽ do Cơ quan Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ (DFC) quản lý. DFC là một cơ quan liên bang hợp tác với khu vực tư nhân để hỗ trợ chính sách an ninh quốc gia của Mỹ. Trong lịch sử, các chương trình của cơ quan này chủ yếu hướng tới những dự án tại các nước đang phát triển, chứ không phải các quốc gia quân chủ vùng Vịnh giàu có.
Nỗ lực của chính quyền ông Trump là động thái mới nhất nhằm giảm thiểu những hệ quả từ cuộc chiến với Iran. Các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran đã đánh trúng hàng chục nhà máy lọc dầu, mỏ dầu và các cảng xuất khẩu khí tự nhiên trên khắp khu vực, khiến thị trường dầu mỏ và khí đốt toàn cầu tiếp tục chịu sức ép trong thời gian dài, ngay cả khi Eo biển Hormuz mở cửa hoàn toàn trở lại.
Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái cũng đã khiến đường ống dẫn dầu tránh eo biển Hormuz của Saudi Arabia phải ngừng hoạt động hồi đầu tháng này, buộc lượng dầu thô lớn hơn phải đi qua eo biển Hormuz và được vận chuyển bằng đội tàu chở dầu vốn đã căng thẳng về nguồn lực. Tác động đã lan rộng trên toàn cầu, khi các hành trình dài hơn và các chuyến vận chuyển qua lại quanh Hormuz khiến tàu bị giữ lâu hơn và đẩy giá thuê tàu chở dầu theo ngày lên mức kỷ lục.
Các tuyến thương mại ở Biển Đỏ cũng đang bị đe dọa bởi lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn. Houthi đã nhận trách nhiệm về vụ tấn công hôm 19/9 nhằm vào một cơ sở lưu trữ nhiên liệu máy bay gần sân bay ở Riyadh, thủ đô Saudi Arabia.
Mức độ phức tạp rất lớn của việc xây dựng lại các cơ sở năng lượng bị hư hại đồng nghĩa với việc nguồn cung toàn cầu sẽ tiếp tục bị siết chặt trong thời gian dài và giá dầu sẽ tăng cao hơn. Các nhà phân tích năng lượng và quan chức ước tính chi phí sửa chữa cơ sở hạ tầng năng lượng trong khu vực lên tới hàng chục tỷ USD, bao gồm các chi phí về kỹ thuật, xây dựng, thiết bị và vật liệu.
Các nhà sản xuất vùng Vịnh từ UAE đến Iraq cũng đang chạy đua xây dựng những tuyến đường thay thế để vận chuyển dầu thô. Những tuyến đường thay thế này giúp duy trì dòng chảy dầu từ vùng Vịnh, nhưng đồng thời làm các tàu chở dầu bị giữ lâu hơn, đẩy giá cước vận chuyển lên cao và, trong trường hợp Saudi Arabia, không thể giảm bền vững tình trạng tắc nghẽn khiến sản lượng dầu của nước này xuống mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ.
Theo ông Umer Karim, nhà nghiên cứu về an ninh vùng Vịnh tại Đại học Birmingham của Anh, “dường như tất cả các quốc gia Arập vùng Vịnh, thậm chí cả Iraq, đã nhận ra rằng trong ngắn và trung hạn, tình trạng của eo biển Hormuz sẽ không thể trở lại như trước cuộc xung đột và họ cần nỗ lực xây dựng những tuyến đường và hành lang khả thi, an toàn và đáng tin cậy có thể tránh được eo biển này. Tuy nhiên, chắc chắn rằng cơ chế mới này sẽ tạo ra sự phụ thuộc về địa lý của một số quốc gia tham gia vào các quốc gia khác, qua đó hình thành sự phụ thuộc có thể làm phức tạp một số mối quan hệ song phương và do đó sẽ vẫn khó triển khai./.
