Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 1/9 thông báo đề cử ông Hùng Cao làm Bộ trưởng Hải quân, nhấn mạnh "không có ai phù hợp hơn" để đảm bảo hải quân và thủy quân lục chiến Mỹ là lực lượng "mạnh mẽ và xuất sắc nhất". Quyết định được công bố sau 5 tháng ông Hùng Cao giữ chức quyền Bộ trưởng Hải quân, thế chỗ cựu bộ trưởng John Phelan bị bãi nhiệm.
Tuy nhiên, ông Hùng Cao chưa đủ điều kiện để được Thượng viện Mỹ phê chuẩn giữ vai trò lãnh đạo cao nhất của hải quân. Luật liên bang Mỹ yêu cầu các sĩ quan quân đội phải chờ ít nhất 7 năm sau khi xuất ngũ mới có thể đảm nhiệm các vị trí dân sự cấp cao tại Lầu Năm Góc.
Ông Hùng Cao tốt nghiệp Học viện Hải quân Mỹ năm 1996, từng là chuyên viên xử lý vật liệu nổ và thợ lặn, trước khi xuất ngũ với quân hàm đại tá vào tháng 10/2021. Theo quy định hiện hành, ông sẽ phải đợi đến năm 2028 mới đủ điều kiện để được bỏ phiếu phê chuẩn, trừ khi lưỡng viện quốc hội Mỹ thông qua đạo luật miễn trừ.
Vì sao phải chờ "hạ nhiệt"?
Quy định về thời gian tối thiểu sau khi xuất ngũ, còn gọi là thời gian "hạ nhiệt", đã tồn tại gần 80 năm trong hệ thống pháp luật Mỹ.
Đạo luật An ninh Quốc gia năm 1947 quy định một người từng giữ quân hàm cấp tướng sẽ phải chờ đủ 10 năm sau khi xuất ngũ mới được đảm nhận vị trí người đứng đầu Bộ Quốc phòng Mỹ.
Điều khoản này xuất phát từ lo ngại những tướng lĩnh giàu sức ảnh hưởng sẽ đe dọa nguyên tắc "dân sự kiểm soát quân sự" trong nền chính trị Mỹ khi được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Quốc phòng, theo chuyên trang Lawfare Media có trụ sở tại Washington.
Theo Trung tâm Hiến pháp Mỹ, thời gian rời quân ngũ và cơ chế xét duyệt miễn trừ nhằm bảo đảm Bộ trưởng Quốc phòng có khoảng cách nhất định với quân đội. Mục tiêu là tránh để Bộ trưởng quá thân thiết với các quan chức quân sự, từ đó có thể dẫn tới xung đột quyền lực với Tổng thống Mỹ, người giữ vai trò tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, nếu hai bên bất đồng quan điểm.
Quy định "hạ nhiệt" còn nhằm tạo thời gian để tướng lĩnh, sĩ quan cấp cao có được góc nhìn của công dân bình thường. Nó còn nhằm tránh trường hợp Tổng thống Mỹ lựa chọn một vị tướng vừa rời chiến trường, người có thể vẫn mang theo những bất đồng hoặc quan hệ từ thời gian tại ngũ, và lập tức đưa những điều này vào quá trình hoạch định chính sách.
"Mỹ là một trong những nước áp dụng nguyên tắc dân sự kiểm soát quân sự hiệu quả, nhờ vậy chưa từng xảy ra đảo chính hay đối diện nguy cơ này. Dù trong lịch sử từng có những Tổng thống Mỹ xung đột với lãnh đạo quân đội, mối quan hệ giữa hai bên vẫn tích cực và hiệu quả", Trung tâm Hiến pháp Mỹ phân tích.
Đến tháng 1/2008, quốc hội Mỹ điều chỉnh lại quy định về thời gian tối thiểu sau khi xuất ngũ để được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Quốc phòng từ 10 xuống còn 7 năm, còn thời gian "hạ nhiệt" đối với những vị trí cấp phó hoặc lãnh đạo quân chủng là 5 năm.
Năm 2021, thời hạn này lại được điều chỉnh tăng lên. Một cựu quân nhân từng là tướng hoặc sĩ quan cấp cao phải chờ 10 năm trước khi có thể trở thành Bộ trưởng Quốc phòng, trong khi người từng mang quân hàm đại tá hoặc thấp hơn phải chờ 7 năm.
Với các vị trí khác tại Lầu Năm Góc như Thứ trưởng Quốc phòng và bộ trưởng phụ trách quân chủng, thời gian chờ đợi cũng tăng từ 5 lên 7 năm.
Các hạn chế này không áp dụng với người chỉ phục vụ trong lực lượng dự bị hoặc Vệ binh Quốc gia. Cựu bộ trưởng hải quân Kenneth Braithwaite từng phục vụ trong lực lượng dự bị với quân hàm chuẩn tướng nên không cần xin miễn trừ.
Những ngoại lệ từng có
Điều chỉnh năm 2021 về khoảng thời gian "hạ nhiệt" được quốc hội Mỹ thông qua sau khi hai trường hợp đặc cách xảy ra trong hai nhiệm kỳ Tổng thống Mỹ liên tiếp.
Năm 2017, Thượng viện Mỹ phê chuẩn tướng về hưu James Mattis làm Bộ trưởng Quốc phòng theo đề cử của Tổng thống đắc cử Donald Trump với tỷ lệ 98 phiếu thuận và 1 phiếu chống. Vào thời điểm đó, ông Mattis mới xuất ngũ được 3 năm.
Đầu năm 2021, trong nhiệm kỳ tổng thống của ông Joe Biden, cựu lãnh đạo Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) Lloyd Austin được đặc cách bổ nhiệm khi mới nghỉ hưu với quân hàm đại tướng vào năm 2016, cũng còn thiếu 3 năm mới đáp ứng điều kiện "hạ nhiệt".
Trước hai trường hợp này, lần gần nhất quốc hội Mỹ chấp nhận ngoại lệ bổ nhiệm trước thời hạn là tướng George Marshall, cựu tư lệnh lục quân Mỹ xuất ngũ năm 1945 và được bổ nhiệm gấp rút làm Bộ trưởng Quốc phòng vào năm 1950 để ứng phó Chiến tranh Triều Tiên.
Yêu cầu miễn trừ đặc biệt chỉ diễn ra ở vị trí Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Trump từng bổ nhiệm hai cựu tướng lĩnh vào các vị trí cấp cao là John Kelly làm Bộ trưởng An ninh Nội địa và Michael Flynn làm Cố vấn An ninh Quốc gia mà không gặp rào cản về thời gian "hạ nhiệt".
Brent Sadler, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Quỹ Heritage, cho rằng trường hợp của ông Hùng Cao có thể được dễ dàng xem xét đặc cách.
"Quy định 7 năm hạ nhiệt được đưa ra sau khi liên tiếp các cựu sĩ quan mang hàm tướng được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Quốc phòng, chứ không xuất phát từ lo ngại một sĩ quan cấp tá hay cấp úy tương tự ông Hùng Cao đảm nhận vị trí bộ trưởng quân chủng", Sadler nêu quan điểm.
Năm 2021, nghị sĩ Mike Rogers cho rằng quy định 7 năm mang tính khá tùy ý, nhấn mạnh thời hạn 7 năm hay 5 năm sau khi xuất ngũ cũng không có nhiều khác biệt.
Tổng thống Trump đầu tháng này kêu gọi Thượng viện Mỹ "phê chuẩn chiến binh này càng sớm càng tốt để ông ấy có thể tiếp tục công việc tuyệt vời đã làm trong nhiều tháng qua".
Tuy nhiên, thời gian để quốc hội Mỹ xử lý miễn trừ cho ông Hùng Cao đang khá hạn hẹp. Quốc hội Mỹ chỉ còn ít ngày làm việc nữa trước khi diễn ra bầu cử giữa kỳ, trong đó Thượng viện dự kiến nhóm họp trong ba tuần, còn với Hạ viện là một tuần.
Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện trong bầu cử nhiệm kỳ vào tháng 11, con đường xin miễn trừ của ông Hùng Cao sẽ còn khó khăn hơn do bất đồng đảng phái.
Nghị sĩ Rogers, giờ đây giữ chức Chủ tịch Ủy ban Quân vụ Hạ viện, cùng cấp phó là nghị sĩ Rob Wittman tuần qua nói với Politico rằng xin miễn trừ cho ông Hùng Cao là hoàn toàn khả thi, song họ "cần bắt tay vào làm ngay bây giờ".
Thanh Danh (Theo USNI News, Lawfare, USA Today)
