Sau 23 năm cùng số tiền 1,7 nghìn tỷ USD đã chi ra, Mỹ quyết định chấm dứt hiện diện quân sự tại Iraq bằng việc đóng cửa căn cứ lớn cuối cùng tại nước này hôm 29/9.
"Chúng tôi cho rằng quân đội Mỹ không cần thiết phải ở lại đó nữa", Tổng thống Donald Trump tuyên bố khi Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi thăm Nhà Trắng hồi tháng 7. "Iraq đang có một lãnh đạo tuyệt vời, một gương mặt mới đầy triển vọng. Ông ấy trẻ trung và rất phong độ".
Tân Thủ tướng 41 tuổi của Iraq cũng đưa ra một thông báo giảm hiện diện khách, nhưng là với các lực lượng dân quân do Iran hậu thuẫn. Lực lượng này từng trỗi dậy trong cuộc chiến chống phiến quân Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng và trở thành một thế lực chính trị, vũ trang lớn tại Iraq.
"Không còn lý do gì để các nhóm này tiếp tục tồn tại sau ngày 30/9", Thủ tướng Zaidi nói, thêm rằng các nhóm dân quân thân Iran sẽ phải giao nộp vũ khí trước thời điểm này.
Nhưng không có dấu hiệu nào cho thấy Iraq có thể dễ dàng thực hiện mục tiêu trên. Đến ngày 1/10, ông Zaidi đã phải lùi hạn chót đến 30/6/2027, khi vấp phải phản ứng quyết liệt từ các nhóm dân quân.
Đây là lực lượng đã phối hợp với Iran tiến hành hơn 600 cuộc tấn công vào các cơ sở quân sự và ngoại giao của Mỹ tại Iraq trong hai tháng đầu bùng phát chiến sự Mỹ - Iran. Việc Mỹ rút quân khỏi Iraq sẽ tạo ra khoảng trống lớn cho các nhóm dân quân gia tăng quyền lực, trong khi chính quyền Thủ tướng Zaidi chưa đủ sức khỏa lấp, theo các bình luận viên của WSJ.
Lực lượng ra đời từ chiến dịch can thiệp của Mỹ
Tháng 3/2003, Mỹ phát động chiến dịch can thiệp vào Iraq nhằm lật đổ chính quyền Saddam Hussein, với cáo buộc "cất giấu vũ khí hủy diệt hàng loạt". Dù sau này cáo buộc được chứng minh là sai sự thật, chiến sự vẫn khiến gần 4.500 lính Mỹ cùng khoảng 300.000 người Iraq thiệt mạng.
Những xáo trộn và hỗn loạn từ cuộc can thiệp của Mỹ đã mở đường cho Iran tăng ảnh hưởng tại Iraq, nơi phần đông dân số theo Hồi giáo dòng Shiite, cùng nhánh với đa số người dân Iran.
Theo tài liệu tình báo Mỹ được giải mật, trong giai đoạn này, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã hậu thuẫn các nhóm vũ trang tấn công lính Mỹ. IRGC không chỉ tiếp tế tên lửa, mìn xuyên giáp cùng nhiều khí tài cho phe dân quân Iraq, mà còn phái sĩ quan sang trực tiếp huấn luyện.
Sau khi khép lại chiến dịch ban đầu, Mỹ rút quân về nước năm 2011. Nhưng chỉ 3 năm sau, họ phải quay lại để đối phó với IS, lực lượng trỗi dậy từ những xung đột bè phái và môi trường bất ổn ở Iraq sau chiến dịch can thiệp của Mỹ.
Hàng nghìn đợt không kích của Mỹ đã hỗ trợ lực lượng Iraq và Syria triệt hạ nhóm này. Và kể từ đó, quân đội Mỹ tiếp tục bám trụ tại đây.
Lúc bấy giờ, phe dân quân thân Iran đã cắm rễ quá sâu ở Iraq. Sau khi tham gia đánh đuổi IS, một số nhóm được tích hợp vào hệ thống chính trị và vũ trang Iraq, thành lập các đảng phái có tiếng nói quyết định trong việc chọn thủ tướng. Nhiều tay súng dân quân còn nắm giữ các vị trí chủ chốt tại Bộ Giáo dục cùng cơ quan thuế và hải quan.
Năm 2024, chính quyền cựu tổng thống Joe Biden và cựu thủ tướng Iraq Mohammed Shia al-Sudani đạt thỏa thuận về việc rút toàn bộ binh sĩ Mỹ về nước trước năm 2026. Tổng thống Trump sau đó cam kết thực thi thỏa thuận này.
Một quan chức cấp cao Mỹ cho biết chính quyền Trump đã gửi thông điệp rõ ràng tới Iraq về việc phải giữ vững độc lập và ngăn chặn các đợt tập kích do phe dân quân thân Iran phát động từ trong nước. Một quan chức quốc phòng Mỹ khẳng định dù chiến dịch quân sự khép lại, Mỹ vẫn duy trì năng lực tình báo, trinh sát và các lực lượng phụ trợ trong khu vực để sẵn sàng can thiệp khi cần.
Tại một khu phố thượng lưu ở Karrada, thủ đô Baghdad, Iraq, nhiều người trẻ bày tỏ lo ngại về tình trạng mất an ninh và áp lực kinh tế sẽ bùng lên khi không còn quân đội Mỹ hiện diện.
"Nếu Mỹ quyết định rút quân, vậy thì ban đầu họ sang đây làm gì? Họ đến để hoàn thành mục tiêu, vậy đã làm được chưa? Chưa", Mustafa Al-Zaidi, sinh viên y khoa 22 tuổi đang dự định ra nước ngoài làm việc, nói. "Chúng tôi sẽ thành một Afghanistan thứ hai, hay lại đi vào vết xe đổ của Yemen và Syria?".
Ảnh hưởng của Iran
Theo giới chức và chuyên gia quốc phòng Mỹ, ảnh hưởng và sức mạnh của các nhóm dân quân tại Iraq đã được gia tăng đáng kể sau khi Mỹ - Israel mở chiến dịch không kích Iran hồi tháng 2.
Nguồn viện trợ súng đạn, máy bay không người lái (drone) và tên lửa tầm ngắn từ Iran từng gián đoạn khi Tehran tập trung đối phó với Washington, nhưng đã tăng mạnh trở lại trong mùa hè. Giới chức Mỹ cho hay dân quân Iraq trong các đợt tập kích gần đây bắt đầu dùng tên lửa và drone tầm xa hơn, dấu hiệu cho thấy kho vũ khí của họ vừa được nâng cấp.
Tháng qua, một đợt tập kích bằng drone mà Arab Saudi cho là xuất phát từ khu vực Iraq gần biên giới Iran đã khiến đường ống dẫn dầu Đông - Tây của nước này phải dừng hoạt động. Đây vốn là tuyến huyết mạch ngày càng quan trọng kể từ khi Iran phong tỏa eo biển Hormuz. Các đợt tấn công khác cũng làm hư hại một trung tâm hậu cần và ngoại giao của Mỹ tại sân bay Baghdad.
Ảnh hưởng của Iran được thể hiện rõ tại một sạp quà lưu niệm ở phố cổ Baghdad. Những tấm bưu thiếp in hình cố lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei được bày bán rộng rãi. Một tấm khác in hình Qassem Soleimani, cựu tư lệnh lực lượng Quds thuộc Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC), người thiệt mạng sau đòn không kích của Mỹ năm 2020.
Khi Thủ tướng Zaidi lên nắm quyền hồi tháng 5, chính quyền Trump coi doanh nhân không có nhiều kinh nghiệm chính trị này như một đối tác đáng tin cậy. Mỹ tin rằng ông Zaidi sẽ thành công trong nỗ lực giải giáp hàng chục nghìn tay súng, trong đó có lực lượng dân quân do Iran hậu thuẫn.
Sáng kiến giải giáp của ông Zaidi đã thuyết phục được một số nhóm vũ trang hợp tác nhằm hướng tới mục tiêu được dỡ bỏ trừng phạt. Trong đó, Asaib Ahl al-Haq (AAH), tổ chức bị Mỹ liệt vào danh sách khủng bố, cũng nằm trong số những phe tuyên bố sẽ bắt tay với chính phủ.
"Có vẻ họ đang muốn trở thành lực lượng hợp pháp", David Schenker, cựu trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách các vấn đề Cận Đông, nhận định.
Song nhiều phe phái khác lại gạt phăng ý tưởng này. "Vũ khí là để bảo vệ quyền độc lập và tự do của chúng tôi", Kazem al-Fartousi, người phát ngôn Kata'ib Sayyid al-Shuhada (KSS), lực lượng bán quân sự được Iran hỗ trợ tài chính, vũ khí và bị Mỹ liệt vào danh sách tổ chức khủng bố, cho hay.
Ngay cả khi Thủ tướng Zaidi quyết định đối đầu với các nhóm vũ trang, cơ hội chiến thắng cũng vô cùng mong manh. Quân đội Iraq từng tan rã nhanh chóng trước đà tiến công của IS năm 2014. Trong khi đó, Lực lượng Chống Khủng bố, đơn vị do Mỹ huấn luyện, chỉ sở hữu khoảng 14.000 quân tính đến năm 2024, lép vế hoàn toàn so với lực lượng dân quân.
"Giải giáp phe dân quân chỉ trong vài tháng là đòi hỏi bất khả thi", Victoria Taylor, cựu quan chức cấp cao Bộ Ngoại giao Mỹ, nhận xét. "Các nhóm dân quân này tồn tại vì Iran muốn thế. Tehran vẫn thấy họ hữu ích với vai trò đòn bẩy để gây áp lực lên cả chính phủ Iraq lẫn Mỹ trong khu vực. Vậy nên, điều này vẫn sẽ tiếp diễn kể cả khi quân đội Mỹ rút đi".
Theo WSJ, AFP, Reuters
