Không còn chỉ là cuộc đua số lượng với các UAV cánh quạt chậm chạp kiểu Shahed/Geran-2, mà còn trở thành cuộc đối đầu với một thế hệ vũ khí mới - những UAV phản lực mang đặc điểm gần như tên lửa hành trình tầm ngắn.
Tính đến đầu tháng 10, sự xuất hiện và gia tăng nhanh chóng của các mẫu Geran-4 và Geran-5 buộc Ukraine phải tái cấu trúc toàn bộ hệ thống phòng thủ tầng thấp và tầng trung, đồng thời tiêu tốn nguồn lực khan hiếm hơn bao giờ hết.
Bước nhảy công nghệ của Nga
Các UAV phản lực của Nga là sự tiến hóa trực tiếp từ dòng Geran (phiên bản sản xuất trong nước của Shahed Iran). Trong khi Geran-2 truyền thống bay với tốc độ khoảng 180-200km/h nhờ động cơ piston và cánh quạt, các phiên bản mới được trang bị động cơ turbojet nhỏ.
Geran-4 có tốc độ hành trình khoảng 320-500km/h, còn Geran-5 được báo cáo đạt tới 450-600km/h, mang đầu đạn khoảng 90kg và tầm bay lên đến gần 1.000km.
Theo dữ liệu từ Không quân Ukraine, Nga bắt đầu triển khai rộng rãi các mẫu này từ cuối tháng 4 và đầu năm 2026, nhưng quy mô tăng đột biến vào mùa hè. Tháng 6 đã ghi nhận khoảng 450 UAV phản lực được phóng, tháng 7 tăng lên khoảng 1.500, tháng 8 vượt quá 2.800 chiếc.
Đến tháng 9, tỷ lệ UAV phản lực trong các đợt tấn công thường xuyên chiếm 50-60%, thậm chí cao hơn trong một số đợt, với mục tiêu của Nga là đẩy tỷ lệ này lên 80% trước mùa đông. Sản lượng hàng tháng được ước tính khoảng 2.000-3.000 chiếc Geran-4 và Geran-5.
Không chỉ tốc độ, các mẫu mới còn được nâng cấp hệ thống dẫn đường, camera nhiệt, ăng-ten chống nhiễu và trong một số trường hợp là khả năng truyền hình ảnh thời gian thực hoặc dẫn đường bằng hình ảnh địa hình, giảm phụ thuộc vào GPS. Điều này khiến chúng khó bị chế áp bằng tác chiến điện tử hơn so với thế hệ trước.
Tỷ lệ đánh chặn sụt giảm và áp lực lên hệ thống phòng không
Trước khi UAV phản lực chiếm ưu thế, Ukraine đạt tỷ lệ đánh chặn rất cao đối với UAV cánh quạt (trên 90%), thậm chí 95% trong một số giai đoạn. Với UAV phản lực, con số này giảm xuống 55-60%. Tổng thống Volodymyr Zelensky công khai thừa nhận tỷ lệ đánh chặn UAV phản lực chỉ khoảng 57% vào cuối tháng 9.
Nguyên nhân chính nằm ở đặc tính bay. UAV phản lực bay cao hơn (thường 2-5km, có thể lên tới 6-7km) và nhanh hơn, rút ngắn thời gian phản ứng của các tổ hợp phòng không di động và các UAV đánh chặn giá rẻ vốn được thiết kế để đối phó với mục tiêu chậm. Nhiều tổ hợp MANPADS không còn đủ tầm với, trong khi các UAV đánh chặn cánh quạt của Ukraine chỉ đạt 300-400km/h, không đủ để đuổi kịp.
Hệ quả là Ukraine buộc phải sử dụng nhiều hơn các phương tiện đắt đỏ: máy bay chiến đấu (bao gồm tiêm kích F-16), tên lửa không đối không và các hệ thống phòng không tầm trung-cao. Mỗi lần bắn hạ một UAV phản lực bằng tên lửa Patriot hoặc tương đương đều đồng nghĩa với việc tiêu tốn một quả đạn vốn đang khan hiếm, vốn được ưu tiên dành cho tên lửa đạn đạo. Điều này tạo ra hiệu ứng “hao mòn bất đối xứng” có lợi cho phía tấn công.
Nga không chỉ nâng cấp vũ khí mà còn thay đổi cách triển khai. Thay vì tập trung các đợt tấn công lớn vào ban đêm, UAV phản lực được phóng thành các nhóm nhỏ, liên tục cả ngày lẫn đêm, kéo dài hàng giờ, nhằm làm mệt mỏi lực lượng phòng không, buộc họ phải duy trì trạng thái sẵn sàng cao liên tục và tiêu hao đạn dược.
Các đợt tấn công cũng kết hợp UAV phản lực với UAV cánh quạt, UAV mồi và tên lửa đạn đạo, tạo thành các gói hỗn hợp phức tạp. Khi UAV phản lực bay cao và nhanh, chúng buộc hệ thống radar và chỉ huy phải phân bổ nguồn lực, tạo cơ hội cho các mục tiêu khác xuyên thủng. Tấn công vào ban ngày còn làm tăng áp lực tâm lý đối với dân thường và hạn chế khả năng hoạt động của một số tổ hợp phòng không.
Phản ứng của Ukraine
Ukraine không đứng yên. Các đơn vị chiến đấu bắt đầu triển khai các nguyên mẫu UAV đánh chặn phản lực hoặc tốc độ cao, với một số trường hợp thành công được ghi nhận vào cuối tháng 9. Tổng thống Zelensky và các cố vấn công nghệ đã công bố video về việc đánh chặn Geran-5 bằng UAV đánh chặn mới. Các hệ thống như STING S và các mẫu khác đang được thử nghiệm chiến đấu.
Tuy nhiên, quy mô sản xuất vẫn là thách thức lớn. Việc chế tạo hàng loạt UAV đánh chặn đủ nhanh, đủ rẻ và đủ tin cậy để đối phó với hàng nghìn UAV phản lực mỗi tháng đòi hỏi thời gian, nguồn lực và chuỗi cung ứng ổn định. Bên cạnh đó, Ukraine vẫn dựa vào tác chiến điện tử, máy bay chiến đấu và các lớp phòng thủ truyền thống. Việc sử dụng F-16 để đánh chặn UAV phản lực đã được ghi nhận, nhưng đây không phải là giải pháp bền vững về chi phí.
Sự xuất hiện của UAV phản lực định hình lại cục diện không chiến. Đối với Nga, đây là công cụ tương đối rẻ (so với tên lửa hành trình) nhưng hiệu quả cao để duy trì áp lực liên tục lên hạ tầng năng lượng, viễn thông và các thành phố lớn. Đối với Ukraine, nó làm phức tạp bài toán bảo vệ năng lượng trước mùa đông 2026-2027 - giai đoạn mà việc duy trì điện và sưởi ấm quyết định sức chịu đựng của xã hội.
Một vòng xoáy thích nghi mới
Nếu tỷ lệ đánh chặn UAV phản lực không được cải thiện đáng kể trong vài tháng tới, các cuộc tấn công kết hợp vào nhà máy điện, trung tâm dữ liệu và hệ thống sưởi sẽ trở nên nguy hiểm hơn. Ngược lại, nếu Ukraine kịp mở rộng sản xuất UAV đánh chặn tốc độ cao, nhận thêm hỗ trợ tên lửa phòng không, cán cân có thể cân bằng lại.
UAV phản lực Nga không phải là vũ khí quyết định chiến thắng một sớm một chiều, nhưng chúng đã thay đổi căn bản “luật chơi” của phòng không Ukraine. Tốc độ, độ cao và quy mô sản xuất buộc Kiev phải chuyển từ mô hình phòng thủ dựa nhiều vào số lượng UAV đánh chặn rẻ tiền sang mô hình phức tạp hơn, kết hợp công nghệ cao, hàng không và các lớp phòng thủ đa tầng. Đây là vòng xoáy thích nghi điển hình của cuộc chiến công nghệ hiện đại: mỗi bên nâng cấp, bên kia buộc phải đối phó, và chi phí ngày càng tăng.
Đến nay, cuộc đua đang diễn ra. Nga cố gắng biến UAV phản lực thành công cụ chủ lực để bào mòn sức bền của Ukraine trước mùa đông. Ukraine chạy đua thu hẹp khoảng cách về công nghệ và số lượng. Kết quả của cuộc đua sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo vệ hạ tầng quan trọng và, ở mức độ rộng hơn, đến sức chịu đựng của cả hai bên trong giai đoạn tiếp theo của cuộc xung đột.
