Mới đây, Washington và Tehran thông báo đạt thỏa thuận chấm dứt cuộc chiến, trong đó Mỹ sẽ ngay lập tức dỡ bỏ lệnh phong tỏa hàng hải với Iran.
Một biên bản ghi nhớ (MoU) hướng tới việc giải quyết xung đột dự kiến được ký kết tại Thụy Sĩ vào hôm 19/6.
Tuy nhiên, khi giao tranh trên thực địa dần lắng xuống, cuộc chiến truyền thông và diễn giải kết quả lại mới chỉ bắt đầu.
Theo The National, những gì đang diễn ra hiện nay giống một khoảng tạm dừng trong cuộc đối đầu kéo dài sắp tới.
Mỗi bên đều sẽ tuyên bố mình là người chiến thắng. Iran có được sự nới lỏng trừng phạt và khẳng định họ đã đứng vững trước sức ép quân sự.
Mỹ có thể tuyên bố đã chấm dứt một cuộc chiến và ngăn chặn nguy cơ leo thang.
Trong khi đó, Israel cùng các bên liên quan kỳ vọng thỏa thuận này sẽ là đòn bẩy quan trọng, mở ra cơ hội kiểm soát hiệu quả năng lực hạt nhân và quân sự của Iran, hướng tới một tương lai an ninh bền vững hơn cho toàn khu vực.
Phép thử thực sự nằm ở những gì diễn ra tiếp theo. Nếu các cuộc đàm phán kế tiếp tạo ra được giới hạn rõ ràng và có thể thực thi, một thỏa thuận lâu dài có thể được duy trì.
Iran
Về mặt quân sự, Iran được đánh giá là chịu thiệt hại lớn nhất. Trong suốt 5 tuần bị không kích, phần lớn hệ thống phòng không, kho tên lửa, bệ phóng và bộ máy chỉ huy quân sự cấp cao cùng các cơ sở hạt nhân quan trọng của nước này đã bị suy yếu.
Tuy nhiên, xét trên phương diện chiến lược, việc Iran vẫn đứng vững trước cuộc tấn công phối hợp của Mỹ và Israel đã được nhiều bên trong khu vực xem như chiến thắng.
Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi còn khẳng định Tehran đã “giành được những thắng lợi to lớn trong cuộc chiến”, đồng thời cho rằng thỏa thuận hiện nay là nhờ kết quả từ “những thành tựu quân sự" của nước này chứ không chỉ đơn thuần là thành công ngoại giao.
Dù trong nội bộ xuất hiện một số bất đồng quan điểm, các nguồn tin cho biết nhiều nước láng giềng đang tiếp cận Tehran nhằm hạ nhiệt căng thẳng và khôi phục quan hệ. Đây có thể được xem là dấu hiệu cho thấy cán cân ảnh hưởng có xu hướng nghiêng về phía nào.
Iran cũng đã biến Eo biển Hormuz từ một “điểm nghẽn chiến lược” mang tính lý thuyết thành công cụ gây sức ép thực tế. Mặc dù Tehran không phong tỏa hoàn toàn tuyến hàng hải này, sự gián đoạn vừa qua cho thấy nước này có khả năng đe dọa hoạt động của tuyến hàng hải quan trọng trên.
Hiện nay, Mỹ về thực chất đang đổi việc nới lỏng trừng phạt để “mở lại” một tuyến đường biển vốn chưa từng bị đóng hoàn toàn, theo The National.
Theo nguồn tin ban đầu, biên bản ghi nhớ mới sẽ bao gồm cam kết của Iran về việc tái khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, các nội dung cụ thể liên quan đến kho dự trữ uranium làm giàu và khả năng tạm dừng hoạt động làm giàu uranium sẽ được để lại cho một thỏa thuận tiếp theo có tính ràng buộc hơn.
Nói cách khác, hiện chưa có một thỏa thuận thực chất nào được ký kết. Mới chỉ có khuôn khổ để đàm phán về lượng uranium làm giàu và việc tạm ngừng làm giàu uranium.
Thỏa thuận hiện tại cũng chưa đề cập đến tên lửa đạn đạo, sự hỗ trợ của Iran đối với các nhóm vũ trang hay việc duy trì quyền lực của chính quyền nước này.
Một quan chức cấp cao Iran trước đó nói với hãng thông tấn Reuters rằng theo dự thảo thỏa thuận, Mỹ sẽ chấp nhận giải phóng 25 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran, trong khi Tehran đồng ý không sản xuất hoặc sở hữu vũ khí nguyên tử.
Iran cũng đồng ý duy trì hiện trạng của chương trình hạt nhân, không làm giàu uranium hoặc mở rộng cơ sở hạt nhân, cho đến khi đạt thỏa thuận cuối cùng.
Trong khi đó, theo một quan chức Mỹ, thỏa thuận cuối cùng sẽ dẫn đến chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran, trong đó kho uranium làm giàu cao của nước này sẽ bị phá hủy và loại bỏ.
The National đánh giá nếu biện pháp trừng phạt được nới lỏng, động thái này sẽ củng cố vị thế của chính quyền Iran trong nước và mang lại thêm nguồn lực cho chương trình vũ khí cũng như mạng lưới ủy nhiệm trong khu vực.
Mỹ
Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump bước vào cuộc xung đột với kỳ vọng chế độ tại Iran sẽ nhanh chóng sụp đổ. Điều đó đã không xảy ra. Vì vậy, ưu tiên của Washington có thể chuyển sang việc tìm cách chấm dứt xung đột.
Iran khó có khả năng tin rằng Mỹ sẽ sớm quay trở lại lựa chọn quân sự, đặc biệt trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ sẽ diễn ra vào tháng 11.
Điều đó đồng nghĩa các cuộc đàm phán sắp tới có thể sẽ diễn ra mà không có nhiều sức ép đe dọa quân sự.
Ông Trump đang nhấn mạnh rằng thỏa thuận mới tốt hơn thỏa thuận hạt nhân từng được ký dưới thời cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama, còn gọi là Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA).
Tuy nhiên, xét trên vấn đề như tên lửa hay lực lượng ủy nhiệm, thỏa thuận mới đang hình thành có cấu trúc khá tương đồng với thỏa thuận năm 2015, theo The National.
Israel
Israel được cho là thất vọng với kết quả hiện nay, dù kết quả này đã được dự đoán trước.
Ban đầu, Tổng thống Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu có những mục tiêu tương đồng. Tuy nhiên, hai bên dần khác biệt quan điểm khi Washington quyết định rằng cuộc chiến cần phải kết thúc, trong khi Israel muốn tiếp tục gia tăng sức ép quân sự.
Việc đưa Lebanon vào khuôn khổ ngừng bắn - cùng với thông tin cho rằng các cuộc tấn công của Israel nhằm vào Hezbollah đang bị kiềm chế - được nhiều nhà quan sát xem là thắng lợi nữa dành cho Iran.
Điều này trái ngược với giai đoạn sau khi JCPOA được ký kết, khi Mỹ và Israel phối hợp chặt chẽ để duy trì sức ép đối với các tuyến vận chuyển vũ khí của Iran qua Syria.
Rủi ro lớn hơn đối với Israel là việc ông Trump dường như coi thỏa thuận này là thành tựu mang tính dấu ấn cá nhân, đồng thời là bước đệm cho quá trình thiết lập lại quan hệ rộng hơn giữa Mỹ và Iran.
Trong bối cảnh đó, bất kỳ hành động nào của Israel bị xem là phá hoại thỏa thuận đều có thể khiến nước này không chỉ đối đầu với Iran mà còn va chạm trực tiếp với Nhà Trắng.
Theo Türkiye Today, hôm 15/6, Bộ trưởng Tài chính Israel Bezalel Smotrich đã bác bỏ thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran đạt được thông qua vai trò trung gian của Pakistan. Ông cho rằng thỏa thuận này gây tổn hại cho Israel và khẳng định nước này nên tiếp tục chiến dịch chống lại Tehran một cách độc lập.
“Thỏa thuận với Iran là điều tồi tệ đối với Israel và toàn bộ thế giới tự do. Không còn gì phải bàn cãi”, Smotrich viết trên mạng xã hội X.
Ông cho rằng chiến dịch quân sự chung đã đạt được những kết quả đáng kể trong việc làm suy yếu Iran và thành quả đó không nên bị từ bỏ sau khi thỏa thuận được ký kết.
“Chiến dịch chung đã đạt được nhiều thành tựu trong việc làm suy yếu Iran, và những thành quả đó sẽ không bị lãng phí”, ông cho hay. “Chúng ta sẽ phải tiếp tục chiến dịch nhằm lật đổ chế độ này bằng chính sức mình và bằng cách thức sáng tạo, đồng thời bảo đảm rằng Iran sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân”.
