Cần nâng tầm việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dòng họ Nguyễn - Tiên Điền

(Baohatinh.vn) - Dòng họ của Nguyễn Du (Nghi Xuân, Hà Tĩnh) đã sản sinh, trao truyền được nhiều giá trị văn hóa tiêu biểu, đóng góp xứng đáng vào hệ thống di sản văn hóa của đất nước.

Di sản văn hóa dòng họ là loại hình di sản của một thiết chế tổ chức, một cộng đồng người đặc thù nằm trong chuỗi liên kết văn hóa Việt: cá nhân - gia đình - dòng họ - làng xã - vùng miền - quốc gia/dân tộc; nó bao hàm cả những giá trị vật chất và tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học do các dòng họ sản sinh và tái tạo, được lưu truyền qua các thế hệ.

Cần nâng tầm việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dòng họ Nguyễn - Tiên Điền

Toàn cảnh Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du ở thị trấn Tiên Điền (Nghi Xuân). Ảnh: Thành Nam

Dòng họ của Nguyễn Du đã sản sinh, trao truyền được nhiều giá trị văn hóa tiêu biểu, đóng góp xứng đáng vào hệ thống di sản văn hóa của đất nước.

Đó là những danh nhân văn hóa, những thiên tài của dân tộc mà sự nghiệp sẽ còn lưu danh muôn thuở như: Đại tư đồ Tế tửu Quốc Tử giám Nguyễn Nghiễm, Đại thi hào Nguyễn Du; là những tác phẩm văn học đỉnh cao làm thay đổi hẳn diện mạo văn hóa nước nhà như Truyện Kiều, Văn tế thập loại chúng sinh; là truyền thống giáo dục, học hành, gia phong, lễ nghĩa, chí lập thân, lập nghiệp cống hiến cho dòng tộc, dân tộc; là hệ thống di tích, cổ vật, bảo vật quý giá; là những bài học về tích tụ, lan truyền ảnh hưởng văn hóa trong họ tộc, làng xã, vùng miền…

Qua khảo sát một số loại hình chủ yếu của hệ thống di sản văn hóa dòng họ Nguyễn - Tiên Điền, ta thấy nổi lên một số đặc điểm sau:

(1) Là một cự tộc văn hiến tiêu biểu để lại kho tàng giá trị văn hóa hết sức lớn lao, hiếm có dòng họ nào trên địa bàn Xứ Nghệ sánh được từ truyền thống khoa danh, lập thân lập nghiệp, ý thức trứ tác cho đến hệ thống đền, miếu, lăng mộ…

(2) Thời điểm thăng hoa nhất của dòng họ là từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX với sự xuất hiện của cha con Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm; giá trị văn hóa đỉnh cao là truyền thống sáng tác văn học được kết tinh ở Đại thi hào Nguyễn Du.

(3) Nếu đỉnh cao của truyền thống văn chương ở họ Nguyễn Huy - Trường Lưu là Nguyễn Huy Tự với Truyện Hoa Tiên thì với họ Nguyễn - Tiên Điền, là Nguyễn Du với Truyện Kiều bất hủ. Cả hai người đều có thân phụ “cao khoa hiển hoạn” trong dòng họ, đó là Thám hoa - Thượng thư - Thạc Lĩnh hầu Nguyễn Huy Oánh và Hoàng giáp - Đại tư đồ - Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm.

Như vậy, để có được những thiên tài chói sáng cống hiến cho dân tộc, dòng họ cũng phải qua một quá trình dài tích lũy các điều kiện cần và đủ. Cần là truyền thống kế tiếp nhau học hành, lập thân lập nghiệp của một cự tộc, đủ là phải có một cá nhân “đột khởi” tạo thế cho hiền tài xuất hiện và thăng hoa.

Phải từ sự đột khởi của Nguyễn Huy Oánh và Nguyễn Nghiễm thì dòng họ và đất nước mới có được Nguyễn Huy Tự, Nguyễn Du và Hoa Tiên, Truyện Kiều.

Cần nâng tầm việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dòng họ Nguyễn - Tiên Điền

Cuốn Gia phả họ Nguyễn Tiên Điền được dịch, biên soan từ bản chữ Hán - Hoan Châu Nghi Tiên Nguyễn gia thế phả (ký hiệu VHv, 1852), do Nguyễn Nghiễm (1708-1776), thân phụ Nguyễn Du (1765-1820) soạn và các người sau đó kế theo là: Nguyễn Y, Nguyễn Thục cho đến đời tiến sĩ Nguyễn Mai nhà khoa bảng cuối cùng của họ Nguyễn Tiên Điền ghi chép. Ảnh Bách Khoa

Những giá trị văn hóa nổi trội của dòng họ trước nay đã được bảo tồn, phát huy trên một số lĩnh vực, chủ yếu bằng phương pháp tiếp cận đối tượng là những tác gia văn học, danh nhân văn hóa… Tuy nhiên, qua thăng trầm của lịch sử, do ý thức, nhận thức của nhiều thế hệ, một số di sản văn hóa của cự tộc này đã bị thất truyền, mai một, bảo tồn chưa đúng phương pháp, chưa tương xứng với giá trị đích thực của nó…

Để tiếp tục bảo tồn, phát huy có hiệu quả hơn kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể mà dòng họ văn hiến này trao truyền lại, đã đến lúc cần phải có một hoạch định chiến lược tổng thể trên cơ sở xác định đối tượng là một loại hình di sản văn hóa đặc thù - di sản văn hóa dòng họ để có thái độ ứng xử và phương pháp bảo tồn đúng hướng nhất.

- Từ trước đến nay mới chỉ chú trọng đến các trước tác của Đại thi hào Nguyễn Du; cần phải tiếp tục sưu tầm, dịch thuật và công bố tác phẩm của các danh nhân trong dòng họ như: Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Khản, Nguyễn Nễ, Nguyễn Hành… Dưới góc độ di sản văn hóa, cần phải tiếp tục sưu tầm trước tác của Nguyễn Du, đặc biệt là các bản Kiều cổ hiện đang nằm phân tán trong các gia đình; sưu tầm, phục dựng các hình thức diễn xướng dân gian có nguồn gốc từ Truyện Kiều như lẩy Kiều, tập Kiều, vịnh Kiều, trò Kiều, bói Kiều…

- Đối với công tác lập hồ sơ về di sản văn hóa, cùng với việc đã xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt cho quần thể di tích họ Nguyễn - Tiên Điền (Quyết định của Thủ tướng Chính phủ ngày 1/10/2012), cần có kế hoạch nghiên cứu lập hồ sơ trình UNESCO xếp hạng cho kiệt tác Truyện Kiều trên cơ sở nghiên cứu phục dựng được một bản Kiều gần nguyên tác nhất hoặc bản Kiều có sự đồng thuận cao nhất.

- Hoàn thành và tổ chức triển khai thực hiện tốt quy hoạch Khu văn hóa - du lịch Nguyễn Du, Tiên Điền đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Cần nâng tầm việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dòng họ Nguyễn - Tiên Điền

Những giá trị di sản văn hoá của dòng họ Nguyễn - Tiên Điền đang được nhiều thế hệ người dân Hà Tĩnh tìm hiểu, khai thác. Ảnh Thiên Vỹ

Các quy hoạch này trước hết phải căn cứ quy hoạch tổng thể phát triển KT-XH của vùng và dựa trên cơ sở quy hoạch tổng thể hệ thống di sản văn hóa của tỉnh Hà Tĩnh, đồng thời nối kết với các quy hoạch văn hóa, du lịch hiện đang được triển khai như quy hoạch khu văn hóa - du lịch Kim Liên, Nam Đàn (Nghệ An), quy hoạch hệ thống di tích liên quan đến phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX, quy hoạch phát triển du lịch ven núi Hồng Lĩnh, dọc sông Lam…

Mục tiêu chủ yếu của quy hoạch vừa phải đáp ứng được yêu cầu bảo tồn - nhất là hệ thống các cảnh quan, di tích, di vật và các yếu tố văn hóa phi vật thể hiện tồn, vừa phải đáp ứng được yêu cầu phát triển - tạo nền tảng, nguồn tài nguyên văn hóa gắn văn hóa với phát triển du lịch, dịch vụ, góp phần phát triển KT-XH của cả vùng.

Ngoài việc xác định được những nội dung, yếu tố cần được bảo tồn, phát triển, quy hoạch cần phải nghiên cứu xác định thêm các mối quan hệ mở của vùng văn hóa Nghệ Tĩnh trong tour, tuyến du lịch “Con đường di sản miền Trung”.

Phải đa dạng hóa việc huy động các nguồn lực phục vụ cho việc nghiên cứu xây dựng và triển khai thực hiện các quy hoạch, nhất là động viên sự đóng góp bằng cả trí tuệ, tinh thần và vật chất của con em trong các địa phương, dòng họ đang ở địa phương hoặc đang sinh sống, làm việc trong và ngoài nước.

- Đẩy mạnh việc tuyên truyền, giáo dục để nâng cao ý thức của Nhân dân trong vùng, nhất là thế hệ trẻ, học sinh các trường học về việc chủ động, tự giác tham gia giữ gìn, bảo vệ và phát huy các giá trị di sản văn hóa của địa phương - dòng họ mình; đồng thời, tăng cường công tác giới thiệu, quảng bá các giá trị văn hóa gắn với tiềm năng du lịch của vùng để vừa thu hút khách tham quan, nghiên cứu, du lịch, vừa huy động thêm được nhiều nguồn lực đầu tư.

Tuyên truyền, giáo dục nhận thức về những truyền thống tốt đẹp trong dòng họ như ý thức ham học, quyết chí lập thân lập nghiệp, đam mê trứ tác, giữ gìn nền nếp gia phong, tu nhân tích đức, truyền giữ di sản qua các thế hệ…

- Hầu hết các di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng ở vùng Tiên Điền và các xã lân cận hiện nay đều có quy mô chưa tương xứng với ý nghĩa, giá trị đích thực và đang bị xuống cấp hoặc bị lấn chiếm. Các nhà thờ danh nhân quy mô nhỏ bé, đất đai bị thu hẹp dần. Nhiều di tích từng nổi danh cả vùng, thậm chí là cả nước một thời giờ chỉ còn là phế tích…

Cần nâng tầm việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dòng họ Nguyễn - Tiên Điền

Hát trò Kiều đang sống dậy khá mạnh mẽ trong đời sống văn hoá của người dân Nghi Xuân. Ảnh: Sỹ Ngọ

Vì vậy, cùng với công tác nghiên cứu khoa học, xây dựng quy hoạch, phải đồng thời và càng sớm càng tốt ưu tiên triển khai kế hoạch tu bổ, tôn tạo và phục dựng lại một số di tích đã xuống cấp, giải quyết đất đai, địa điểm cho các di tích bị lấn chiếm trong vùng.

Nghiên cứu phục dựng lại một số lễ hội truyền thống liên quan đến dòng họ (như lễ tế tổ, lễ Vu lan rằm tháng bảy gắn với Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du…), kết hợp với xây dựng lễ hội mới về tưởng niệm danh nhân, tạo ra những sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, hấp dẫn.

- Đề án này sẽ có nhiều thuận lợi vì dòng họ này gắn bó với một làng xã có nhiều di sản văn hóa phi vật thể độc đáo như hát ví phường vải, phường nón, ca trù, trò Kiều, thơ ca dân gian; lại có nhiều danh nhân gắn bó với các vùng văn hóa lớn như: Thăng Long, Kinh Bắc, Huế…

Riêng với Truyện Kiều của Nguyễn Du, hiện đã có một Hội Kiều học và Quỹ Nguyễn Du - Truyện Kiều tập hợp những người tâm huyết, yêu thích Truyện Kiều trong và ngoài nước, rất có khả năng tạo được những hoạt động giao lưu văn hóa quốc tế (Nguyễn Du với các danh nhân văn hóa thế giới khác như: thi hào Gớt, Đăng-tê, Đỗ Phủ, Puskin, Vích-to Huy-gô…).

Kỷ niệm 255 năm ngày sinh, tưởng niệm tròn 200 năm ngày mất của Đại thi hào Nguyễn Du, thiết nghĩ, đã đến lúc chúng ta cần có một tầm nhìn mới và những hành động thiết thực để di sản văn hóa của dòng họ Nguyễn - Tiên Điền và Nguyễn Du - Truyện Kiều được bảo tồn và phát huy ở một cấp độ cao hơn.

Chủ đề KỶ NIỆM 260 NĂM NGÀY SINH ĐẠI THI HÀO NGUYỄN DU

Đọc thêm

Đôi bàn tay già nặn đất thành "hoa”

Đôi bàn tay già nặn đất thành "hoa”

Ở tuổi 80, bà Lê Thị Sinh (thôn Xuân Hoa, xã Cổ Đạm, Hà Tĩnh) vẫn miệt mài nhào đất, nặn nồi, gìn giữ ký ức về một nghề truyền thống từng nổi tiếng khắp vùng.
Khi KOL, KOC trở thành đại sứ du lịch Hà Tĩnh

Khi KOL, KOC trở thành đại sứ du lịch Hà Tĩnh

Thông qua các hoạt động khảo sát, trải nghiệm và sáng tạo nội dung trên nền tảng số, các KOL, KOC đang góp phần đưa cảnh sắc, văn hóa, ẩm thực và con người Hà Tĩnh đến gần hơn với công chúng, mở thêm hướng quảng bá và kết nối du lịch địa phương.
Rà soát, “điểm danh” số hóa di sản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Rà soát, “điểm danh” số hóa di sản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Đợt kiểm kê được triển khai trên phạm vi toàn tỉnh nhằm rà soát, đánh giá đầy đủ hiện trạng di sản văn hóa phi vật thể, di sản tư liệu và hệ thống di tích. Qua đó, Hà Tĩnh có cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong giai đoạn mới.
Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh - Sống trong lòng người ở lại

Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh - Sống trong lòng người ở lại

Kỷ niệm 100 năm Ngày sinh nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh (24/10/1926 – 24/10/2026), người thân, đồng nghiệp và thế hệ tiếp nối càng thêm trân trọng những công trình khảo cứu văn hóa giá trị của ông, kính trọng một trí tuệ uyên bác cùng tấm lòng nhân hậu, trọn nghĩa, trọn tình với quê hương Hà Tĩnh.
Thơ Thái Kim Đỉnh - mạch nguồn trong trẻo, đậm hồn quê Nghệ - Tĩnh

Thơ Thái Kim Đỉnh - mạch nguồn trong trẻo, đậm hồn quê Nghệ - Tĩnh

Có những người đi qua cuộc đời bằng những dấu mốc công danh, sự nghiệp; cũng có những người lưu giữ hành trình của mình bằng trang sách, vần thơ và sự bền bỉ của một tấm lòng đối với con người, quê hương. Với nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh (1926 - 2017), thơ ca không phải toàn bộ sự nghiệp, nhưng là một mạch nguồn quan trọng, chảy suốt đời sống tinh thần của ông.
Bác sĩ Nguyễn Xuân Lam - tiếng quê hương nâng nhịp bước cuộc đời

Bác sĩ Nguyễn Xuân Lam - tiếng quê hương nâng nhịp bước cuộc đời

Tròn 20 năm sau quyết định đưa huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc lên sóng truyền hình trực tiếp trên kênh HTV9, Đài Truyền hình TP Hồ Chí Minh, bác sĩ Nguyễn Xuân Lam trở lại chiến trường xưa trong một chiều thu lặng gió. Với người cựu chiến binh, doanh nhân quê Hà Tĩnh, tình yêu quê hương chưa bao giờ dừng lại ở nỗi nhớ mà đã hóa thành hành trang tri thức, thành bản lĩnh cống hiến trên mỗi nhịp bước cuộc đời.
Theo mũi kim, giữ nghề nón Đan Du

Theo mũi kim, giữ nghề nón Đan Du

Từ những chiếc lá, vành tre... người dân thôn Đan Du (xã Kỳ Khang, Hà Tĩnh) đã làm nên những chiếc nón lá mộc mạc, đồng thời gìn giữ nghề truyền thống của nhiều thế hệ.
Để di sản văn hóa phi vật thể của Hà Tĩnh thành sản phẩm du lịch

Để di sản văn hóa phi vật thể của Hà Tĩnh thành sản phẩm du lịch

Dù sở hữu kho tàng di sản phi vật thể đồ sộ, nổi bật là dân ca ví, giặm và ca trù đã được UNESCO ghi danh, Hà Tĩnh vẫn đứng trước bài toán: Làm thế nào để những giá trị văn hóa ấy thực sự trở thành sản phẩm du lịch, để du khách có thể tiếp cận, doanh nghiệp có thể khai thác và nghệ nhân có thêm điều kiện gắn bó với di sản.
Người cán bộ xã ở Hà Tĩnh tâm huyết lan tỏa dân ca ví, giặm trên không gian số

Người cán bộ xã ở Hà Tĩnh tâm huyết lan tỏa dân ca ví, giặm trên không gian số

Hơn một thập kỷ gắn bó với phong trào văn hóa cơ sở, ngoài công việc của một công chức, anh Nguyễn Viết Bình - Phó Chánh Văn phòng HĐND, UBND xã Tùng Lộc (Hà Tĩnh) còn dành tâm huyết, sáng tạo cách làm mới để đưa những câu hát ông cha vươn xa, chạm đến trái tim hàng vạn người nghe trên không gian số.
Trung thu - Tỏa sáng những mùa trăng

Trung thu - Tỏa sáng những mùa trăng

Tết Trung thu ở Hà Tĩnh ngày nay mang nhiều dáng vẻ mới, với không gian, hình thức và trải nghiệm ngày càng hiện đại. Song, những giá trị làm nên hồn cốt của ngày tết đoàn viên vẫn được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ, để nét đẹp văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống đương đại.
Hà Tĩnh tổ chức lễ giỗ lần thứ 206 của Đại thi hào Nguyễn Du

Hà Tĩnh tổ chức lễ giỗ lần thứ 206 của Đại thi hào Nguyễn Du

Lễ giỗ lần thứ 206 của Đại thi hào Nguyễn Du không chỉ là nghi thức tri ân công lao bậc danh nhân văn hóa thế giới, mà còn là dịp quê hương Hà Tĩnh khơi dậy niềm tự hào, tiếp nối và lan tỏa tinh hoa ngôn ngữ cùng mạch nguồn giá trị nhân văn cao đẹp của dân tộc cho muôn đời sau.
Truyền thống vẻ vang của dòng họ cách mạng

Truyền thống vẻ vang của dòng họ cách mạng

Từ những năm tháng phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh sục sôi đến hôm nay, câu chuyện về đồng chí Phan Viết Chiểu - Bí thư đầu tiên của Huyện ủy Nghi Xuân và gia đình luôn được nhắc nhớ như một phần ký ức tự hào của quê hương Cổ Đạm (Hà Tĩnh).
Âm vang hào khí Xô viết trên quê hương Hà Tĩnh

Âm vang hào khí Xô viết trên quê hương Hà Tĩnh

Đã gần một thế kỷ đã trôi qua, nhưng những dấu ấn mà phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh để lại trong lịch sử dân tộc vẫn vẹn nguyên giá trị, nhắc nhở các thế hệ hôm nay về sức mạnh của lòng yêu nước và ý chí đấu tranh vì độc lập, tự do.
Một đời theo Đảng, trọn nghĩa người lính

Một đời theo Đảng, trọn nghĩa người lính

80 năm đứng trong hàng ngũ của Đảng, hơn 34 năm trong quân ngũ, cụ Đặng Tưng (104 tuổi, ở thôn Hồng Tiến, xã Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh) đã đi qua những năm tháng chiến tranh gian khổ. Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng trao cho cụ không chỉ là sự ghi nhận của Đảng đối với cống hiến của người đảng viên kiên trung mà còn gợi nhắc câu chuyện về trách nhiệm giữ gìn lời thề đảng viên.
Sức sống mới ở miền quê Hoa Tân

Sức sống mới ở miền quê Hoa Tân

Từ vùng quê còn nhiều khó khăn, thôn Hoa Tân, xã Kỳ Hoa (Hà Tĩnh) hôm nay đã đổi thay với đường làng sạch đẹp, những ngôi nhà khang trang...
Xin chào,
Tôi là Chatbot của
Báo Hà Tĩnh
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
Báo Hà Tĩnh nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!