Trí tuệ nhân tạo (AI) đang đứng trước một cuộc khủng hoảng chưa từng có: sự cạn kiệt dữ liệu huấn luyện chất lượng cao. Để giải quyết tình trạng này, các tập đoàn công nghệ lớn đã bắt đầu thu mua trực tiếp dữ liệu từ cuộc sống sinh hoạt của con người, từ tiếng rửa bát, bước chân đến cả những cuộc hội thoại riêng tư.
Với mức giá dao động từ vài chục đến hàng trăm USD, hàng chục nghìn người tại các quốc gia như Nam Phi, Ấn Độ và Mỹ đang vô tình tham gia vào một cuộc đánh đổi mà ở đó, họ có thể mất đi quyền kiểm soát giọng nói và khuôn mặt của mình mãi mãi.
Ngành công nghiệp "bán lẻ" cuộc đời
Trong bối cảnh các kho lưu trữ văn bản trên Internet như sách báo và trang web dần bị khai thác hết, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và robot hình người cần "dữ liệu thực" để hiểu thế giới vật lý. Điều này đã khai sinh ra một thị trường ngách: thu thập hành vi con người dưới dạng dữ liệu thô.
Theo ghi nhận của TencentNews, các ứng dụng như Kled AI, Silencio hay Neon Mobile đang trở thành cầu nối để người dùng bình thường hóa thân thành những "huấn luyện viên AI" bán thời gian.
Tại Nam Phi, Jacobs Love kiếm được 14 USD cho mỗi đoạn video ngắn quay cảnh đi bộ hang ngày. Ở Ấn Độ, sinh viên Sahir Tiga có thể thu về hơn 100 USD/tháng chỉ bằng cách bật micro điện thoại để ghi lại tiếng ồn tại các sảnh khách sạn hoặc giao lộ.
Thậm chí, những công việc nội trợ vốn không tên nay cũng được định giá rõ ràng. Salvador Alciga, một người lao động tại Los Angeles, đã kiếm được 80 USD chỉ sau 2 giờ tự quay cảnh mình rửa bát và lau bếp.
“Dù sao thì tôi cũng phải làm việc nhà, giờ tôi thậm chí còn có thể kiếm tiền từ việc đó”, Alciga chia sẻ về sự tiện lợi trước mắt của công việc này.
Tuy nhiên, giá trị thực sự không nằm ở những hành động đó, mà nằm ở dữ liệu sinh trắc học đi kèm. Lameria Hill, một thợ hàn 18 tuổi ở Chicago, đã chọn bán những thông tin nhạy cảm hơn, đó là nhật ký cuộc gọi với gia đình với giá 0,5 USD/phút.
Những đoạn âm thanh này là nguồn tài liệu vô giá để AI học cách giao tiếp tự nhiên, nhưng đồng thời cũng là kẽ hở khổng lồ về bảo mật.
Mất nhân dạng
Dù mang lại thu nhập nhanh chóng, "món hời" này đi kèm với những rủi ro pháp lý và đạo đức mà phần lớn người lao động không thể lường trước. Khi nhấn nút đồng ý tham gia, người dùng thường phải ký vào những điều khoản "ủy quyền". Điều này đồng nghĩa với việc họ cấp quyền sử dụng vĩnh viễn, không thể thu hồi và miễn phí bản quyền đối với mọi hình ảnh, giọng nói hay dữ liệu đã tải lên.
Hệ quả đã xảy ra với nam diễn viên Adam Coy tại New York. Anh từng bán hình ảnh chân dung cho một ứng dụng AI với giá 1.000 USD vào năm 2024, kèm theo các cam kết bảo vệ như không sử dụng cho mục đích chính trị hay quảng cáo sản phẩm độc hại.
Tuy nhiên, các điều khoản này sớm bị xé bỏ khi anh phát hiện khuôn mặt và giọng nói của mình đang lan truyền trên mạng để quảng bá cho một sản phẩm sức khỏe chưa được kiểm chứng dành cho phụ nữ mang thai.
“Việc phải giải thích điều này với người khác khiến tôi cảm thấy vô cùng xấu hổ. Những bình luận đó nghe rất kỳ lạ vì họ bình luận về ngoại hình của tôi, nhưng đó hoàn toàn không phải là tôi”, Coy bức xúc nói.
Sự nguy hiểm còn nằm ở chỗ các dữ liệu sinh trắc học là định danh duy nhất của mỗi cá nhân và rất khó để ẩn danh hoàn toàn. Jennifer King, nhà nghiên cứu tại Đại học Stanford, chỉ ra rằng các nền tảng thường không giải thích rõ ràng dữ liệu sẽ đi về đâu sau khi bị bán lại. Ngay cả khi người dùng nhận ra sai lầm, việc rút lui gần như là bất khả thi.
Học giả Laura Kittel từng cố gắng đàm phán lại các điều khoản quá mức trong hợp đồng của nền tảng Mercor nhưng chỉ nhận được câu trả lời từ một trợ lý AI: “Không thể thay đổi được, cô có thể rời đi nếu không chấp nhận”.
Điều này cho thấy sự bất đối xứng quyền lực tuyệt đối giữa các tập đoàn AI và những cá nhân đơn lẻ đang cần tiền trang trải cuộc sống.
Nghịch lý của người lao động
Các công ty như Uber và DoorDash đang đi đầu trong việc biến kinh nghiệm của nhân viên thành tài sản dữ liệu. Uber đã thêm danh mục nhiệm vụ kỹ thuật số, cho phép tài xế tải lên thực đơn nhà hàng hoặc ghi âm mẫu âm thanh đa ngôn ngữ. DoorDash cũng đang bán các tập dữ liệu hành vi giao hàng cho các công ty đào tạo robot.
Giáo sư Mark Graham từ Đại học Oxford nhận định đây là một cuộc “cạnh tranh xuống đáy về tiền lương”. Trong ngắn hạn, số tiền này có thể giúp ích cho người dân ở các nước đang phát triển, nhưng về mặt cấu trúc, đây là loại công việc không ổn định và thiếu triển vọng.
"Những người thắng cuộc thực sự là các nền tảng công nghệ, nơi nắm giữ toàn bộ giá trị thặng dư và quyền sở hữu trí tuệ từ những dữ liệu này. Người lao động không được bảo vệ, không học được kỹ năng chuyển giao và không được đảm bảo an toàn”, ông Graham cảnh báo.
Nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ mỗi phút ghi âm cuộc gọi hay mỗi đoạn video rửa bát mà con người cung cấp đang trực tiếp làm cho AI trở nên thông minh hơn, khéo léo hơn và nhanh chóng hơn trong việc thay thế chính những công việc đó.
Khi AI đã đủ mạnh để tự vận hành và tương tác với thế giới vật lý, nhu cầu về "huấn luyện viên con người" sẽ biến mất. Salvador Alciga từng bị bạn bè cảnh báo rằng anh đang dạy AI làm những việc mà chỉ con người mới làm được, nhưng anh vẫn lạc quan tin rằng “con người vẫn cần con người”.
Tuy nhiên, khi trí tuệ nhân tạo thoát ly khỏi sự phụ thuộc vào dữ liệu hành vi của con người, vai trò của người lao động trong chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ trở nên mờ nhạt và đối mặt với nguy cơ bị đào thải.
