Sau khi loạt lãnh đạo cấp cao thiệt mạng vì chiến dịch tập kích của Mỹ và Israel hôm 28/2, chính quyền Iran đã đáp trả bằng cách phóng tên lửa đạn đạo vào ít nhất 9 quốc gia khắp Trung Đông, thổi bùng làn sóng bạo lực căng thẳng trên toàn khu vực.
Iran dường như tính toán rằng bằng cách nhắm vào các quốc gia Vùng Vịnh giàu có vốn có ảnh hưởng đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump, họ có thể ép Mỹ và Israel phải nhanh chóng xuống thang xung đột.
Tehran cũng hy vọng rằng bằng cách siết chặt tuyến vận tải dầu mỏ qua Eo biển Hormuz và làm gián đoạn giao thông hàng không, họ sẽ gây ra tổn thất không thể bù đắp cho các láng giềng Vùng Vịnh vốn phụ thuộc nặng nề vào lao động nước ngoài, du lịch và ngoại thương.
Các lực lượng dân quân thuộc "Trục Kháng chiến" do Iran hậu thuẫn cũng nhanh chóng lên tiếng ủng hộ Tehran. Nhóm Hezbollah tại Lebanon thông báo nhắm mục tiêu vào căn cứ của Israel tại Haifa để trả đũa vụ hạ sát Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei, "bảo vệ Lebanon và người dân nước này, cũng như đáp trả những hành động gây hấn liên tiếp của Israel".
Abdel-Malik al-Houthi, lãnh đạo nhóm Houthi ở Yemen, cũng ra tuyên bố lực lượng dưới quyền "sẵn sàng ứng phó với bất cứ diễn biến nào", bày tỏ tin tưởng rằng lực lượng hùng hậu của Iran sẽ "đáp trả mang tính quyết định".
Hassan Ahmadian, giáo sư tại Đại học Tehran, cảnh báo rằng thời kỳ kiên nhẫn chiến lược của Iran đã kết thúc và chính phủ nước này đã sẵn sàng "đốt cháy tất cả" để báo thù cho lãnh tụ và đáp trả đòn tập kích của Mỹ, Israel.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi hôm 1/3 tuyên bố căng thẳng leo thang không phải lỗi của họ và nếu các quốc gia Vùng Vịnh cùng những láng giềng Trung Đông khác có giận dữ, thì "nên trút nó lên đầu Mỹ và Israel". "Họ không nên ép chúng tôi phải dừng cuộc chiến này", ông Araghchi nói. "Họ nên gây áp lực lên phía bên kia".
Chiến thuật trên từng phát huy tác dụng trong cuộc xung đột 12 ngày vào năm ngoái, khi những đợt tấn công hạn chế của Iran vào Qatar đã góp phần khiến các bên liên quan phải ngừng bắn.
"Chiến lược mà Iran lâu nay vẫn theo đuổi là 'nếu không thể chạm tới đối thủ chính, hãy đánh vào đồng minh của họ để gây sức ép ngược lại'", Nikolay Kozhanov, chuyên gia về Iran tại Đại học Qatar, nhận định. "Iran từng tin chắc rằng đòn tâm lý này sẽ hiệu quả, rằng chỉ cần đe dọa các cường quốc dầu mỏ Arab là có thể thành công. Nhưng dường như lần này, tình thế đã thay đổi".
Tính toán sai lầm
Trong những tuần qua, tất cả nước Vùng Vịnh đều công khai phản đối Mỹ và Israel sử dụng biện pháp vũ lực với Iran. Ngoại trưởng Oman thậm chí đã bay tới Washington vào ngày 27/2, trong nỗ lực phút chót nhằm ngăn chặn chiến dịch tập kích nhưng không thành công.
Nhưng thái độ của họ đã thay đổi sau khi Iran đáp trả đòn tập kích của Mỹ, Israel bằng cách phóng tên lửa đạn đạo vào toàn bộ 6 quốc gia Arab giàu dầu mỏ, trong đó có cả Oman, nước từng làm trung gian cho các cuộc đàm phán hạt nhân giữa Tehran và chính quyền Trump. Họ cũng tấn công mục tiêu liên quan đến quân đội Mỹ ở Jordan, Iraq, cũng như các thành phố lớn ở Israel.
Tên lửa, máy bay không người lái (UAV) Iran đã nhắm thẳng vào các thành phố như Dubai và Abu Dhabi của UAE, Doha của Qatar hay Manama của Bahrain, gây thiệt hại diện rộng cho cơ sở hạ tầng và thương vong cho dân thường, gây ra cảnh hỗn loạn chưa từng có ở khu vực.
Theo Bộ Quốc phòng UAE, Iran đã phóng 165 tên lửa và 541 UAV vào nước này. Dù phần lớn bị đánh chặn, cuộc tấn công vẫn khiến 3 người thiệt mạng và 58 người bị thương.
Rúng động trước những đợt tấn công từ Iran nhắm vào khách sạn, bến cảng, sân bay của mình, các quốc gia Vùng Vịnh đi đến kết luận rằng họ phải trực tiếp đối đầu với mối đe dọa. Thay vì tìm lối thoát cho khủng hoảng, tâm thế chủ đạo tại khu vực hiện nay là không thể bỏ qua cho Iran sau những đòn tập kích như vậy.
William Wechsler, giám đốc chương trình Trung Đông tại Hội đồng Đại Tây Dương ở Washington, cho rằng dư luận Vùng Vịnh sáng 28/2 giận dữ với đòn tập kích của Mỹ và Israel, nhưng đến tối hôm đó, cơn thịnh nộ đó lại giáng lên Iran.
"Iran đang trực tiếp gửi thông điệp tới các quốc gia và người dân Vùng Vịnh rằng: 'Các người thấy đấy, thực tế chúng tôi mới là mối đe dọa số một'. Điều đó để lại những hệ lụy lâu dài, bất kể ai là người nắm quyền tại Iran", Anwar Gargash, cố vấn ngoại giao của Tổng thống Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), bình luận. "Việc nhắm mục tiêu vào các nước Vùng Vịnh là hành động hoàn toàn phi lý và cực kỳ nông cạn".
Arab Saudi và UAE cuối tuần trước vẫn kẹt trong những tranh cãi ngoại giao nảy lửa, song họ đã gác lại bất đồng để cùng thiết lập một mặt trận thống nhất chống lại Iran.
Mỹ, Bahrain, Jordan, Kuwait, Qatar, Arab Saudi và UAE ra tuyên bố chung lên án cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV của Iran nhằm vào các nước láng giềng.
"Hành động của Iran thể hiện sự leo thang nguy hiểm, vi phạm chủ quyền nhiều quốc gia và đe dọa sự ổn định khu vực. Nhắm mục tiêu vào dân thường và các quốc gia không tham gia xung đột là hành vi liều lĩnh, gây bất ổn. Chúng tôi đoàn kết để bảo vệ người dân, chủ quyền và lãnh thổ của mình, đồng thời tái khẳng định quyền tự vệ trước cuộc tấn công", tuyên bố chung có đoạn.
Từ chỗ xích lại gần Iran, các cường quốc Vùng Vịnh đã nhanh chóng xoay trục chính sách đối ngoại, sang trạng thái gần như chấp nhận rằng mục tiêu thay đổi chính quyền ở Iran là đúng đắn.
"Việc chính quyền Iran có tồn tại hay không phụ thuộc vào người dân nước này, họ phải tự quyết định và sống chung với kết quả đó", ông Gargash, cố vấn cho Tổng thống UAE, nói.
Tại châu Âu cũng vậy, dù mối quan hệ với Mỹ đã rạn nứt kể từ khi Tổng thống Trump tái đắc cử, mối lo ngại ban đầu về cuộc tấn công vào Iran đã chuyển thành ngầm chấp thuận, đặc biệt là sau khi một số tên lửa Iran bị đánh chặn 1/3 trên đường hướng tới Cyprus, quốc gia thành viên Liên minh châu Âu (EU).
Cao ủy chính sách đối ngoại của EU Kaja Kallas gọi việc Lãnh tụ Khamenei bị hạ sát là "một bước ngoặt lịch sử đối với Iran".
"Tương lai vẫn chưa rõ ràng nhưng giờ đây, một con đường mới đã mở ra cho Iran", Kallas nói thêm.
Lãnh đạo các nước châu Âu dường như không sẵn sàng đối đầu với ông Trump về vấn đề Iran, bất chấp liên minh xuyên Đại Tây Dương đang rạn nứt sau những tuyên bố từ Tổng thống về Greenland. Với họ, ưu tiên hàng đầu là đảm bảo tồn vong của Ukraine và ngăn chặn Nga.
"Tại châu Âu, chúng tôi nhìn nhận thế giới qua lăng kính cuộc xung đột Ukraine. Điều này hoàn toàn có cơ sở, bởi đây là vấn đề quan trọng nhất đối với người dân châu Âu", Nathalie Tocci, giám đốc Viện Quan hệ Quốc tế tại Rome, Italy, nhận định.
Đức, Pháp và Anh, những nước không tham gia vào các đợt không kích ban đầu vào Iran, hôm 1/3 tuyên bố "sẽ tiến hành những bước cần thiết để bảo vệ lợi ích của mình và đồng minh trong khu vực, có thể bằng cách cho phép các hành động phòng vệ tương xứng nhằm triệt hạ năng lực phóng tên lửa và UAV của Iran ngay tại nguồn".
Vấn đề sống còn
Theo chuyên gia phân tích chính trị người Arab Saudi Ali Shihabi, việc Iran liên tục nhắm vào các quốc gia Vùng Vịnh đã xóa bỏ mọi nỗi e dè của những nước này trong việc bắt tay với Mỹ.
Giới chức khu vực đánh giá khó có khả năng Arab Saudi, UAE và những nước láng giềng sẽ cam chịu hứng đòn từ Iran lâu hơn nữa. Một phương án khả thi là bắt đầu phản công nhắm vào các trận địa tên lửa và UAV ngay trong lòng Iran.
"Thay vì chỉ thụ động chịu đòn, chúng ta có thể chuyển sang thế phòng ngự chủ động hơn", ông Gargash nói. "Chúng ta phải tính đến cục diện của cuộc xung đột đang hình thành. Chúng ta cũng có thực lực và quan trọng là đòn đáp trả phải ở mức tương xứng".
Hôm 1/3, UAE đã đóng cửa đại sứ quán tại Tehran và rút các nhà ngoại giao khỏi Iran.
Giới quan sát nhận định khi các ngành công nghiệp như du lịch, hàng không, bất động sản và tài chính đang dần thay thế nguồn thu từ dầu mỏ, các nền kinh tế Vùng Vịnh khó có thể chấp nhận kịch bản cuộc chiến kết thúc mà chính quyền Iran vẫn tại vị và tiếp tục đe dọa họ bằng những cuộc tấn công tên lửa, UAV.
"Iran đã vượt lằn ranh đỏ", tướng không quân Anh về hưu Martin Sampson, giám đốc điều hành Viện Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông ở Bahrain, nhận xét. Tình hình ở Iran "giờ đây là vấn đề sống còn đối với tương lai kinh tế và xã hội của các quốc gia Vùng Vịnh".
