Lý do một số web lậu bị triệt phá vẫn "sống lại"

Một tối cuối tuần, Thành Minh, sinh viên năm hai tại Hà Nội, mở website quen thuộc để theo dõi trận đấu Champions League nhưng thấy thông báo "không thể truy cập". Không ngạc nhiên, anh vào các hội nhóm trên Facebook, Telegram để hỏi. Chưa đầy một phút sau, một số tài khoản chỉ cách thêm "z", "xz", "xy" phía sau kèm đuôi tên miền mới. "Giao diện y chang, chỉ đổi tên miền", Minh nói.

Thời gian qua, hàng loạt website phim lậu hoặc phát sóng các trận đấu thể thao trái phép với lượng truy cập lớn tại Việt Nam liên tục biến mất sau các đợt siết chặt bản quyền và rà quét từ cơ quan chức năng. Những cái tên quen thuộc như "rophim", "xoilac", "motchill", "bún chả TV" không còn truy cập được, hoặc âm thầm đóng cửa. Một số chủ động thông báo dừng vận hành vì áp lực pháp lý, trong khi nhiều tên miền khác bị chặn truy cập trên diện rộng.

Tuy nhiên, Thành Minh cho biết mỗi đợt như vậy, cộng đồng chỉ xôn xao thời gian ngắn và nhanh chóng tìm được địa chỉ thay thế. Thực tế, chặn truy cập website trái phép không đồng nghĩa nội dung lậu sẽ biến mất khỏi môi trường mạng. Chỉ cần gõ tên phim hay trận đấu trên Google, người dùng dễ dàng bắt gặp những website đang hoạt động với tên miền na ná bản cũ, chỉ đổi hoặc thêm một vài ký tự. Giao diện website gần như giữ nguyên, tự nhận là "trang dự phòng" và nhanh chóng phục hồi cộng đồng người dùng.

"Đây là một hệ thống vi phạm bản quyền có tổ chức, hoạt động thông qua nhiều tên miền khác nhau", ông Võ Trung Tín, Phó viện trưởng Công nghệ và Bản quyền tài sản số (CTDA), nói tại một sự kiện ở TP HCM.

Thei ông Trần Viết Quân, chuyên gia phần mềm kiêm nhà sáng lập nền tảng Tanca.io, các website dạng này không chết hẳn, thậm chí rất khó dẹp bỏ, bởi một trang phim hoặc bóng đá lậu chỉ cần vài máy chủ thuê ở nước ngoài, đội vận hành 3-5 người, "nhưng thu về hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng mỗi tháng từ quảng cáo cá độ, game bài, hoặc thuê bao trá hình".

Ông lý giải, về mặt kỹ thuật, việc chuyển đổi địa chỉ một website rất đơn giản và tự động hóa. Khi một tên miền bị chặn, dữ liệu hệ thống, mã nguồn, cơ sở dữ liệu phim, người dùng... đều không bị ảnh hưởng vì nằm trên máy chủ riêng. Đội vận hành chỉ cần trỏ một tên miền dự phòng về cùng máy chủ đó, cập nhật DNS, và website "sống lại" sau từ vài phút đến vài giờ.

Với sự hỗ trợ của AI và công cụ DevOps hiện đại, toàn bộ quy trình thậm chí được lập trình tự động: hệ thống tự phát hiện tên miền bị chặn, tự kích hoạt tên miền dự phòng, tự gửi thông báo đến cộng đồng người dùng qua kênh Telegram, Facebook. Đứng sau thường là các nhóm vận hành chuyên nghiệp tại Việt Nam hoặc nước ngoài, hoạt động theo mô hình ẩn danh và phân tán.

Ông mô tả, các nhóm sẽ mua sẵn từ hàng chục tới hàng trăm tên miền ở các quốc gia khác nhau, từ tên phổ biến như ".com", ".net" đến dạng ít bị quản lý như ".tv", ".cc", ".io", ".lat", ".one". Khi một tên miền bị đóng, hệ thống kích hoạt tên miền tiếp theo trong kho dự phòng, hoặc đơn giản hơn là thay đổi phần đuôi, ví dụ từ "xoilac.tv" sang "xoilac1.com", "xoilac2.net". Chi phí dựng lại một website phim hoặc bóng đá lậu rất thấp, chỉ từ 5-20 triệu đồng cho phần kỹ thuật ban đầu và phí duy trì hàng tháng 5-10 triệu đồng.

"Mô hình 'du kích số' này tận dụng tối đa sự chậm trễ trong quy trình xử lý hành chính: trong khi cơ quan quản lý cần vài ngày để hoàn tất thủ tục chặn một tên miền, web lậu chỉ mất vài phút để chuyển sang địa chỉ mới", ông Quân lý giải. "Đây là cuộc đua không cân sức giữa tốc độ giữa thủ tục pháp lý và tự động hóa công nghệ".

Đồng quan điểm, theo ông Võ Trung Tín, các trang phát nội dung lậu vận hành theo cấu trúc nhiều lớp, gây khó khăn cho cơ quan chức năng trong việc xác định và xử lý. Ngoài ra, hệ thống có máy chủ riêng phục vụ quảng cáo, chủ yếu liên quan đến cá cược và nội dung trái phép.

"Nguồn thu chính đến từ quảng cáo cá cược. Ngoài banner quảng cáo dày đặc, trong quá trình phát sóng thể thao, bình luận viên lồng ghép thông tin kèo cược, tỷ lệ và dẫn người xem đến các nền tảng cá độ", ông Tín nói. "Đây là mắt xích quan trọng trong chuỗi hoạt động vi phạm, đồng thời kéo theo nhiều hệ lụy xã hội".

Về giải pháp, ông Quân cho rằng cần tiếp cận tổng thể trên nhiều mặt trận thay vì chỉ tập trung vào chặn tên miền - vốn là phần ngọn và gần như không có tác dụng dài hạn. Cụ thể, cần chặn dòng tiền thay cho chặn tên miền, bằng cách phối hợp với các mạng quảng cáo lớn, cổng thanh toán, ngân hàng nhằm cắt nguồn doanh thu của website vi phạm.

Ngoài ra, cũng cần ứng dụng AI tự động hóa giám sát. Trong đó, cơ quan quản lý đầu tư AI tự phát hiện website vi phạm, phân tích mạng lưới tên miền dự phòng, và gửi yêu cầu chặn theo thời gian thực. Họ cũng cần tăng cường hợp tác quốc tế với các nhà đăng ký tên miền, nhà cung cấp dịch vụ CDN như Cloudflare, nền tảng mạng xã hội như Telegram, Facebook để có cơ chế phản hồi nhanh khi phát hiện vi phạm.

Cuối cùng, theo ông, vấn đề không chỉ nằm ở bản quyền mà người dùng cần ý thức về rủi ro bảo mật, mã độc, lừa đảo cá độ khi vào các trang web lậu. "Đây là cuộc chiến dài hơi, cần sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nền tảng công nghệ và chính người dùng", ông Quân nhấn mạnh.

Trả lời phỏng vấn VnExpress tuần này, Cục trưởng Bản quyền tác giả Trần Hoàng cũng đánh giá tình trạng xâm phạm bản quyền phim ảnh, âm nhạc và nội dung số xuất phát từ nhiều nguyên nhân, đồng thời tồn tại một số điểm nghẽn lớn làm hạn chế hiệu quả quản lý.

"Tình trạng xâm phạm bản quyền trên môi trường số là kết quả của sự kết hợp giữa động cơ kinh tế, thói quen xã hội và việc ứng dụng công nghệ", ông Hoàng nói.

Ông cho biết, Cục Bản quyền tác giả và Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) đã triển khai nhiều biện pháp đấu tranh mạnh với vi phạm bản quyền số. Không chỉ chặn, gỡ website phát tán nội dung lậu, Cục sẽ xử lý sâu hơn vào nguồn hỗ trợ giúp các nền tảng này tồn tại và thu lợi.

Theo ông, thời gian tới, các giải pháp pháp lý và công nghệ sẽ được triển khai đồng bộ theo hướng phản ứng nhanh, linh hoạt hơn và có tính răn đe cao hơn. Các nền tảng trung gian, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ Internet, quảng cáo và thanh toán điện tử sẽ phải tăng trách nhiệm xử lý đối với nội dung vi phạm bản quyền. Cục cũng sẽ thúc đẩy cơ chế "gỡ bỏ nhanh - chặn nhanh" với các website tái phạm nhiều lần. Khi có yêu cầu từ cơ quan chức năng hoặc chủ thể quyền, các đơn vị liên quan sẽ phối hợp ngăn chặn truy cập, vô hiệu hóa tên miền, quảng cáo hoặc dòng tiền trong thời gian sớm nhất.

Đối với website đặt máy chủ ở nước ngoài, biện pháp sẽ không chỉ dừng ở xử lý hành chính trong nước mà còn tăng cường hợp tác quốc tế. Cục sẽ phối hợp với các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, nền tảng xuyên biên giới và cơ quan thực thi của các quốc gia khác để xác minh, chia sẻ dữ liệu và xử lý chủ thể vi phạm.

"Mục tiêu không chỉ là chặn một vài website cụ thể mà là từng bước làm giảm nguồn thu, giảm khả năng tiếp cận người dùng và nâng chi phí hoạt động của các nền tảng vi phạm, qua đó tạo lập môi trường nội dung số lành mạnh, tôn trọng quyền tác giả và quyền liên quan tại Việt Nam", Cục trưởng nhấn mạnh.

Với Thành Minh, sau khi tham gia một buổi workshop tháng 5 tại trường về vấn đề bản quyền, anh bắt đầu thay đổi thói quen và chủ động đăng ký gói thuê bao trên một nền tảng giải trí. "Trước đây tôi chỉ thấy phiền khi phải xem quảng cáo quá nhiều trên web 'chùa'. Còn giờ tôi thấy rõ những rủi ro, từ dính virus, mất dữ liệu đến việc không biết mình đang truy cập vào trang gì", Minh nói. "Tôi thấy không đáng nữa".