Giữa đại ngàn phía tây Hà Tĩnh, xã Phúc Trạch không chỉ được biết đến với bưởi, cam trứ danh hay những sản vật đậm hương núi rừng như đũa cau, mà còn nổi tiếng là “thủ phủ” của cây dó trầm. Từ bao đời nay, trầm hương được người dân nơi đây xem như linh khí của đất trời – thứ sản vật quý hiếm kết tinh từ thời gian, thiên nhiên và sự nhẫn nại của con người. Từ trầm hương, nhiều sản phẩm nức tiếng gần xa đã ra đời, trong đó, trầm cảnh được xem là dòng sản phẩm độc đáo, mang giá trị kinh tế và nghệ thuật rất cao.
Những ngày giáp Tết, cơ sở sản xuất trầm hương Hoàng Lan (thôn 10, xã Phúc Trạch) thu hút giới sưu tầm và thương lái khi sở hữu khối trầm tốc bông tự nhiên nặng 15kg, được đánh giá cực kỳ hiếm. Khối trầm này được hình thành từ một cây dó trầm thu mua ngay trên địa bàn xã.
Chị Hoàng Hương Lan, chủ cơ sở chia sẻ: “Ngay khi vừa xẻ lớp vỏ cây dó mua về cách đây 2 tháng, thấy lộ ra những vân dầu lạ, tôi đã biết mình may mắn "trúng lộc trời". Dù đã có khách trả giá hơn 600 triệu đồng, nhưng tôi quyết định chưa bán, bởi những tác phẩm tự nhiên hoàn hảo thế này có khi cả đời làm nghề mới gặp một lần.”
Người trực tiếp “đánh thức” vẻ đẹp của khối trầm là anh Trần Hữu Thuật (xã Phúc Trạch). Hơn 2 tháng ròng rã, anh miệt mài xoi từng thớ gỗ, giữ nhịp thở đều để lắng nghe mạch dầu dẫn lối.
“Để khối trầm lộ diện vẻ đẹp hoàn mỹ, tôi phải kiên nhẫn từng giây một. Trầm tốc bông rất hiếm và quý, chỉ sau kỳ nam. Vân dầu đan xen phức tạp, khó xoi. Chỉ cần một nhát đục sai, phạm vào vân dầu là giá trị giảm ngay. Suốt thời gian qua, tôi luôn tập trung hoàn thiện từng phần một” – anh Thuật nói.
Ở xã Phúc Trạch, câu chuyện trúng trầm tiền chục, trăm triệu, thậm chí tiền tỷ không còn quá xa lạ.
Anh Nguyễn Chí Thành, chủ cơ sở sản xuất trầm hương Đinh Gia (thôn 4, xã Phúc Trạch), bộc bạch: “Làm trầm cũng rất may rủi. Không phải cây dó nào cũng cho trầm. Để làm được trầm cảnh có giá trị, phải cả trăm cây mới may mắn gặp được 1–2 cây. Vì thế, trầm cảnh rất quý. Thông thường, giá trầm cảnh từ vài ba triệu đến khoảng 20–30 triệu đồng; nếu cây tạo trầm đẹp, giá trị có thể nhảy vọt lên cả trăm triệu đồng.”
Với những người thợ lâu năm, xoi trầm không chỉ là nghề mà còn là một cách “đối thoại” với tự nhiên. Ông Đinh Công Ánh (97 tuổi) – người làm nghề xoi trầm lâu năm nhất ở Phúc Trạch chia sẻ: “Xoi trầm cảnh đòi hỏi sự tinh tế và kinh nghiệm đặc biệt. Người thợ không “tạo hình” theo ý chủ quan mà phải “đọc” được dáng trầm sẵn có, giữ nguyên thần thái tự nhiên của khối gỗ. Mỗi đường đục, mỗi nhát gọt đều phải cân nhắc để làm lộ vẻ đẹp tiềm ẩn bên trong, đồng thời bảo toàn giá trị hương trầm quý hiếm.”
Theo ông Ánh, trầm cảnh mang vẻ đẹp rất riêng: khi gợi hình non bộ, khi phảng phất dáng rồng, dáng phượng, lúc lại uốn lượn như thế núi sông. Mỗi khối trầm cảnh được ví như “tác phẩm của tạo hóa, bàn tay con người chỉ là người dẫn lối”.
Trầm cảnh không có sự lặp lại về dáng hình, kết cấu. Chính sự độc bản tuyệt đối ấy khiến trầm cảnh Phúc Trạch luôn được săn tìm, không chỉ trong nước mà còn bởi các nhà sưu tầm quốc tế.
Từ một sản vật rừng núi, trầm hương và trầm cảnh không chỉ góp phần tạo sinh kế bền vững cho nhiều hộ dân mà còn nâng tầm giá trị cây dó trầm ở Phúc Trạch.
Nghề xoi trầm không ồn ào, không phô trương, nhưng lặng lẽ giữ gìn và lan tỏa giá trị văn hóa, kinh tế đặc sắc của vùng đất này. Giữa nhịp sống hiện đại, những khối trầm cảnh mang hương rừng sâu vẫn như lời nhắc về mối giao hòa giữa con người với thiên nhiên, nơi giá trị không chỉ được đo bằng tiền bạc, mà còn bằng thời gian, sự khéo léo và lòng trân quý dành cho những tinh túy của đất trời.
