Ống kính vô cảm và ranh giới sự thật: Có nên cấm quay, đăng video bạo lực học đường?

Nỗi đau nhân đôi từ những "ống kính vô cảm"

Dưới góc độ pháp lý và quản lý Nhà nước, việc Bộ GD&ĐT ban hành văn bản chấn chỉnh là hoàn toàn có cơ sở. Hành vi quay và phát tán clip bạo lực không chỉ là sự bồng bột, mà là hành vi vi phạm pháp luật với mức phạt tiền từ 10 - 20 triệu đồng, thậm chí bị phạt tù lên đến 7 năm.

Nhìn từ góc độ tâm lý, các chuyên gia chỉ ra sự tàn phá kinh hoàng của "vòng bạo lực thứ hai". Vết thương thể xác rồi sẽ lành, nhưng khi hình ảnh bị làm nhục lan truyền trên Facebook hay TikTok cùng hàng ngàn bình luận cợt nhả, nạn nhân sẽ rơi vào trạng thái ám ảnh, lo lắng tột độ.

Đáng báo động hơn là sự lên ngôi của "hiệu ứng người ngoài cuộc" (Bystander Effect) trên mạng xã hội. Thay vì can ngăn hay tìm người lớn giúp đỡ, phản xạ của nhiều học sinh hiện nay là rút điện thoại ra quay phim, biến nỗi đau của bạn bè thành thứ "content" giật gân thu hút sự chú ý của đám đông. Việc lan truyền này vô tình cổ súy, dung túng cho cái ác tiếp diễn.

Sợ "bệnh thành tích" che giấu sự thật

Dù mục đích bảo vệ trẻ em là nhân văn, song cụm từ "tuyệt đối không quay phim" lại vấp phải phản ứng dữ dội từ dư luận. Nhiều phụ huynh bức xúc ví von quy định này giống như việc "dùng băng vải buộc chặt bên ngoài một vết thương đang mưng mủ". Trong bối cảnh "bệnh thành tích" còn tồn tại trong cơ sở giáo dục, nếu không có video làm bằng chứng xác đáng, liệu những vụ bạo hành tàn nhẫn có bị lấp liếm thành "trẻ con giỡn nhau"?

Câu chuyện thương tâm của em Đ.M.H. (học sinh lớp 8, Trường THCS N.D, xã Di Linh, tỉnh Lâm Đồng) tự tử sau khi bị 13 bạn đánh hội đồng và tống tiền nhiều ngày cách đây chưa lâu là một minh chứng đau đớn. Giá như có một bạn dũng cảm dùng điện thoại quay lại làm bằng chứng gửi cơ quan chức năng, có lẽ sinh mệnh của em đã được giữ lại và nhà trường cũng không thể làm ngơ vì thành tích.

Trong nhiều trường hợp, đoạn video chính là chiếc phao cứu sinh duy nhất cho học sinh yếu thế.

Đừng đánh tráo giữa "thu thập bằng chứng" và "bóc phốt"

Chủ trương của Bộ GD&ĐT là nhằm chặn đứng bạo lực mạng, nhưng cần phân định rạch ròi các hành vi thay vì cấm một cách máy móc. Việc quay video để lưu lại bằng chứng khi không đủ sức can ngăn là hành vi cần thiết và dũng cảm. Tuy nhiên, chứng cứ này phải được giao nộp ngay cho ban giám hiệu, phụ huynh hoặc công an, thay vì phát tán công khai lên mạng xã hội.

Việc ném video lên mạng để dư luận "xét xử" hay thỏa mãn thú vui "câu view" là hành vi xâm phạm quyền trẻ em, làm nhục người khác và phải bị triệt để nghiêm cấm.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy sự quyết liệt trong vấn đề này. Các chiến dịch như #BlockTheBullying tại Anh và Úc nhấn mạnh việc "báo cáo chứ đừng chia sẻ" để tránh gây thêm chấn thương tâm lý cho nạn nhân. Tại Mỹ, hành vi đứng ngoài quay phim hoặc hò reo cổ vũ bạo lực bị xử phạt rất nặng, thậm chí học sinh quay clip bị đình chỉ học tập ngang ngửa với những kẻ trực tiếp đánh nhau.

Cần một cơ chế bảo vệ linh hoạt và nhân văn

Để giải quyết tận gốc rễ vấn đề, thay vì một mệnh lệnh hành chính cứng nhắc, ngành GD&ĐT cần triển khai các giải pháp đồng bộ. Chỉnh sửa từ ngữ pháp quy, không nên dùng từ "tuyệt đối không quay phim". Cần quy định rõ cấm phát tán, chia sẻ video bạo lực lên mạng xã hội, nhưng cho phép ghi hình để làm bằng chứng cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền.

Thiết lập kênh tiếp nhận an toàn, các nhà trường cần công khai đường dây nóng, hòm thư ẩn danh. Khi học sinh cung cấp bằng chứng, nhà trường phải xử lý lập tức, minh bạch và tuyệt đối bảo vệ người tố giác. Nếu nhà trường vẫn bao che, học sinh sẽ lại tìm đến mạng xã hội như một giải pháp bất đắc dĩ.

Giáo dục "Đạo đức công dân số", đưa kỹ năng ứng xử trên mạng vào giảng dạy, giúp các em biết cách tìm kiếm sự trợ giúp, từ chối chia sẻ nội dung độc hại thay vì trở thành những "ống kính vô cảm" cũng là một biện pháp hữu ích.

Xóa sổ bạo lực học đường không thể bắt đầu từ việc nhắm mắt làm ngơ hay đập vỡ ống kính camera. Nó phải bắt đầu từ việc xây dựng một môi trường giáo dục thấu cảm và minh bạch, nơi các em học sinh không bao giờ phải viện đến một đoạn video trên mạng ảo để cầu xin sự an toàn trong đời thực.