[QUIZ] Danh nhân nào quê Hà Tĩnh là tác giả bộ bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam?

Giải thích

Phan Huy Chú (1782-1840) là nhà bác học lớn của lịch sử trung đại Việt Nam, đã biên soạn Lịch triều hiến chương loại chí, bộ sách được đánh giá là bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam.

Ông quê gốc ở xã Thạch Châu, huyện Lộc Hà cũ, nay là xã Mai Phụ, tỉnh Hà Tĩnh, sinh ra và lớn lên tại làng Thụy Khuê (còn gọi làng Thầy) nay thuộc xã Quốc Oai, TP Hà Nội. Cha ông là Phan Huy Ích, nhà nho có tiếng đậu tiến sĩ đời Hậu Lê, từng làm quan cho nhà Tây Sơn. Mẹ là Ngô Thị Thực, con gái của Ngô Thì Sĩ, em gái của Ngô Thì Nhậm. Ông được cha mẹ nuôi dạy chu đáo, lại từng được cậu ruột Ngô Thì Nhậm rèn dạy từ lúc 6 tuổi nên nổi tiếng hay chữ.

Sau hai lần thi Hương (năm 1807 và 1819) chỉ đỗ tú tài, ông thôi việc thi cử, chuyên tâm vào nghiên cứu và viết sách. Ông đã để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm có giá trị, nổi bật nhất là bộ Lịch triều hiến chương loại chí. Trong đó, tác giả đã khảo cứu các sự kiện từ triều Lê trở về trước, trọng tâm là triều Lê - Trịnh.

Giải thích

Năm 1823, Phan Huy Chú được bổ nhiệm làm Lang trung Bộ Lại. Ông mạnh dạn dâng sớ điều trần bốn việc: bớt thuế, bớt lính; thực hiện chế độ quân điền; bãi bỏ những cuộc hành binh dẹp loạn; nghiêm trị bọn sâu mọt chuyên đục khoét lương dân. Việc dâng sớ điều trần đã bị vua Minh Mệnh quở trách.

Năm 1825, ông được sung vào sứ bộ sang Trung Quốc và năm 1828 làm Thừa phủ Thừa Thiên, một năm sau làm Hiệp trấn Quảng Nam, sau đó bị giáng chức. Năm 1831, ông được cử làm Phó sứ sang Trung Quốc lần hai. Năm 1832, ông đi Biên lực ở Giang Lưu Ba (nay là Indonesia).

Vua Minh Mệnh chuộng tài năng nhưng dè dặt với tầng lớp nho sĩ Bắc Hà có quan hệ với triều Tây Sơn. Phan Huy Chú cũng như nhiều bậc tài trí thời ấy đã không được vua thực sự tin dùng. Vịn cớ đau yếu, ông xin từ quan về nhà mở trường dạy học ở làng Thanh Mai, nay là xã Vạn Thắng, huyện Ba Vì rồi mất tại đó năm 1840, thọ 58 tuổi.

Giải thích

Lịch triều hiến chương loại chí là bộ sách bao gồm 10 chí; tức là 10 sách ghi chép 10 bộ môn được phân loại, nghiên cứu một cách hệ thống theo trình tự:

Dư địa chí: Nghiên cứu sự thay đổi về bờ cõi qua các đời, sự khác nhau về phong thổ của các tỉnh.

Nhân vật chí: Nói về tiểu sử các vua chúa, những người có công lao xây dựng các triều đại; những tướng lĩnh có danh tiếng, những trí thức có đức nghiệp.

Quan chức chí: Khái quát việc đặt quan chức ở các đời, sự thay đổi tên các quan chức, chức vụ của các ti, chế độ ban cấp bổng lộc, chế độ bổ dụng quan lại.

Lễ nghi chí: Chế độ áo mũ, xe kiệu của vua chúa chế độ phẩm phục, võng kiệu của quan lại, lễ thờ cúng, tang ma, lễ sách phong, tế cáo...

Khoa mục chí: Đại cương về phép thi các đời, thể lệ của các kỳ thi...

Quốc dụng chí: Việc làm sổ hộ khẩu, phép thu thuế, đánh thuế, tiền tệ, chế độ ruộng đất...

Hình luật chí: Khái quát về việc định luật lệ các đời, luật các loại.

Binh chế chí: Nghiên cứu việc đặt các ngạch quân, phép tuyển chọn quân lính, chế độ lương bổng, quân trang, quân dụng, phép thi võ.

Văn tịch chí: Nói về tình hình sách vở các đời.

Bang giao chí: Chép việc bang giao của các đời, nghi lễ đón tiếp sứ thần các nước.

Giải thích

Năm 1809, Phan Huy Chú bắt tay vào biên soạn bộ sách Lịch triều hiến chương loại chí, đến năm 1819 thì hoàn thành. Để toàn tâm toàn ý cho công việc, ông bỏ nhà vào núi trú ẩn, nhằm tránh khách khứa, bạn bè thường ngày vẫn tìm đến giao du. Thậm chí, ông còn lấy nghệ bôi vào mặt, tay và đun nước thơm như đang sắc thuốc để cáo bệnh mà tránh bạn bè.

Năm 1821, Phan Huy Chú dâng lên vua Minh Mệnh bộ sách Lịch triều hiến chương loại chí do mình biên soạn. Vua khen "soạn thật khéo" và thưởng cho ông một áo sa, 30 lạng bạc, 30 cái bút và 30 thỏi mực.

Năm 1960, 120 năm sau ngày ông mất, Hội Sử học Việt Nam tổ chức dịch tác phẩm ra chữ quốc ngữ, dày đến 1.450 trang và ghi nhận: "Lịch triều hiến chương loại chí là bộ bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam, là cả một kho tư liệu cần thiết cho công tác nghiên cứu và xây dựng các khoa học xã hội...".

Sách Lịch sử Việt Nam (xuất bản năm 2017) viết: "Lịch triều hiến chương loại chí là bộ bách khoa thư lớn nhất của Việt Nam thời trung đại. Từ nguồn tư liệu sưu tầm công phu, đồ sộ và có hệ thống, tác giả đã cung cấp khối lượng tri thức quan trọng trên nhiều lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa...".

Nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam G.P.Muraseva đánh giá: "Lịch triều hiến chương loại chí xứng đáng được gọi là bộ bách khoa toàn thư về cuộc sống Việt Nam. Thực tế không có công trình nào sánh nổi về bề rộng của phạm vi các vấn đề trong lịch sử sử học Việt Nam thời phong kiến".

Giải thích

Xóm 6, xã Thạch Châu, huyện miền biển Lộc Hà (cũ) nay là xã Mai Phụ, tỉnh Hà Tĩnh được xem là gốc gác của dòng họ Phan Huy. Nơi đây có nhà thờ chính của dòng họ Phan Huy được xây dựng từ năm 1779, được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vào năm 1996.

Trong số nhà thờ của dòng họ Phan Huy, có nhà thờ Phan Huy Chú ở xã Quốc Oai, Hà Nội là nổi tiếng nhất, là nơi con cháu thuộc họ Phan Huy ở phía Bắc sinh hoạt. Nơi đây cũng được Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Ban Ki-moon viếng thăm và để lại lưu bút vào năm 2015.

Ðể tưởng nhớ công lao to lớn của Phan Huy Chú với đất nước, tại các tỉnh, thành phố như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Hà Tĩnh… đều có những đường phố và trường học mang tên ông. Từ trước năm 1975, bộ sách Lịch triều hiến chương loại chí đã được xuất bản nhiều lần trong nước.