Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, sau hơn 6 năm không gặp trực tiếp, đã đạt được một loạt thỏa thuận tạm thời, bao gồm cắt giảm mức thuế quan, dỡ bỏ “rào cản đất hiếm” và khôi phục dòng chảy thương mại nông sản (đậu nành).
Những bước đi này không chỉ xoa dịu thị trường toàn cầu mà còn mở ra hy vọng về một giai đoạn hòa hoãn kinh tế, dù các chuyên gia cho rằng đây mới là giải pháp ngắn hạn, chưa chạm đến gốc rễ của cuộc đối đầu chiến lược.
Cuộc gặp kéo dài 100 phút tại Căn cứ Không quân Gimhae, cách trung tâm Busan (Hàn Quốc) khoảng 30km về phía nam, diễn ra trong không khí thân mật hơn dự kiến. Ông Trump mô tả đây là “cuộc gặp tuyệt vời, đạt điểm 12 trên thang điểm 10”, trong khi ông Tập nhấn mạnh rằng kinh tế phải là “nền tảng, không phải trở ngại” cho quan hệ song phương.
Hai nhà lãnh đạo bắt tay trước ống kính, trao đổi những lời khen ngợi lẫn nhau; trong đó ông chủ Nhà Trắng gọi ông Tập là “nhà lãnh đạo vĩ đại”, còn người đứng đầu Trung Quốc ca ngợi người đồng cấp là “người bạn lâu năm”. Đây là một điểm nhấn trong chuyến công du châu Á kéo dài một tuần của Tổng thống Trump, nơi ông ký thêm các thỏa thuận thương mại với Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước ASEAN.
Sự kiện này diễn ra chỉ vài ngày sau khi Trung Quốc công bố các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm mới, dự kiến có hiệu lực từ 8/11 và Mỹ đáp trả bằng lệnh cấm xuất khẩu công nghệ cao.
Theo Bộ Thương mại Mỹ, thâm hụt thương mại song phương đã vượt 350 tỷ USD trong 9 tháng đầu năm, với mức thuế quan Mỹ áp đặt lên tới 57% trên hàng hóa Trung Quốc - mức cao nhất kể từ chiến tranh thương mại giai đoạn 2018-2019. Những con số này không chỉ làm tăng giá thành sản phẩm tiêu dùng Mỹ mà còn góp phần vào lạm phát toàn cầu, ước tính thêm 0,5-1% theo báo cáo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) công bố ngày 28/10.
Các thỏa thuận cụ thể: Từ fentanyl đến đậu nành
Một trong những điểm sáng lớn nhất là thỏa thuận về fentanyl - “kẻ giết người thầm lặng” gây ra hơn 70.000 ca tử vong ở Mỹ năm 2024, theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC). Ông Trump tuyên bố ngay lập tức giảm thuế quan liên quan từ 20% xuống còn 10%, đưa mức thuế tổng thể lên hàng hóa Trung Quốc từ 57% về 47%. Đổi lại, Bắc Kinh cam kết tăng cường thực thi pháp luật chống buôn lậu tiền chất hóa học. “Họ đang hành động mạnh mẽ, chúng tôi đã thấy kết quả ban đầu”, ông Trump nói trên chuyên cơ Air Force One khi rời Busan.
Theo Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer, thỏa thuận này bao gồm thành lập lực lượng đặc nhiệm chung, với các cuộc họp hàng quý để giám sát. Điều này đặc biệt quan trọng khi fentanyl đã vượt qua heroin và cocaine trở thành nguyên nhân tử vong hàng đầu ở nhóm tuổi 18-45 tại Mỹ.
Về nông sản, Trung Quốc đồng ý nối lại mua đậu nành Mỹ “với quy mô lớn”, chấm dứt lệnh cấm ngầm từ 5 do thuế quan trả đũa. Năm 2024, xuất khẩu đậu nành Mỹ sang Trung Quốc đạt 14 tỷ USD, chiếm 60% tổng xuất khẩu nông sản Mỹ, con số sụt giảm mạnh từ 25 tỷ USD năm 2017 do thương chiến. Nông dân Midwest như ở Iowa và Illinois, những người ủng hộ ông Trump mạnh mẽ, sẽ được lợi lớn. Giá đậu nành Chicago tăng 4% ngay sau thông báo.
Điểm đột phá khác là vấn đề đất hiếm. Trung Quốc, kiểm soát 90% sản xuất và 70% nguồn cung toàn cầu, đã hoãn các hạn chế xuất khẩu mới đối với 12 nguyên tố đất hiếm, bao gồm neodymium và dysprosium - cần thiết cho pin xe điện, turbine gió và tên lửa.
Tổng thống Trump khẳng định: “Toàn bộ vấn đề đã được giải quyết, không còn rào cản nào”. Thỏa thuận kéo dài một năm nhưng có thể gia hạn thêm, giúp Mỹ tránh gián đoạn chuỗi cung ứng, nơi chi phí sản xuất chip và xe điện có thể tăng 20-30% nếu thiếu nguồn cung này, theo phân tích của Viện Brookings ngày 25/10.
Về công nghệ, các cuộc thảo luận tập trung vào chip AI của Nvidia, nhưng không đạt tiến triển lớn. Ông Trump cho biết Trung Quốc sẽ đàm phán trực tiếp với Nvidia và các công ty Mỹ khác, Nhà Trắng đóng vai “trọng tài”. Không có đề cập đến chip Blackwell tiên tiến, vốn bị cấm xuất khẩu từ 2023 do lo ngại an ninh quốc gia. Tuy nhiên, ông Jamieson Greer xác nhận “rất nhiều chip tiên tiến” sẽ được phép, giảm bớt áp lực lên ngành công nghệ Mỹ, nơi doanh thu từ Trung Quốc chiếm 25% lợi nhuận của Nvidia theo báo cáo quý III/2025.
Cuối cùng, hai bên ký Khung thỏa thuận thương mại một năm, với cơ chế đàm phán lại hàng năm. Ông Trump dự đoán “sắp có thỏa thuận lớn hơn”, đồng thời tiết lộ kế hoạch thăm Trung Quốc vào tháng 4/2026 và Chủ tịch Tập Cận Bình cũng sẽ thăm Mỹ sau đó, có thể tại Mar-a-Lago, Florida.
Truyền thông nhà nước Trung Quốc, qua Tân Hoa Xã, mô tả đây là “sự đồng thuận về giải pháp”, kêu gọi tập trung vào “lợi ích lâu dài” thay vì “trả đũa luẩn quẩn”.
Từ leo thang đến bước ngoặt tại Busan
Căng thẳng Mỹ - Trung bắt nguồn từ năm 2018, khi Tổng thống Trump áp thuế 25% lên 300 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc. Đến 2025, dưới nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, căng thẳng leo thang với các lệnh cấm công nghệ và kiểm soát xuất khẩu đất hiếm từ Bắc Kinh. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), cuộc chiến này đã làm giảm tăng trưởng GDP toàn cầu 0,8% năm 2024, Mỹ mất 245.000 việc làm sản xuất và Trung Quốc chứng kiến xuất khẩu sang Mỹ giảm 15%.
Các sự kiện gần đây đẩy nhanh tiến trình đàm phán. Ngày 9/10, Trung Quốc bổ sung 5 nguyên tố đất hiếm vào danh sách kiểm soát, đáp trả lệnh cấm xuất khẩu chip của Mỹ ngày 28/9. Đồng thời, khủng hoảng fentanyl trở thành “vấn đề nhân đạo” mà ông Trump sử dụng làm đòn bẩy chính trị, đặc biệt trước bầu cử giữa kỳ 2026. Các cuộc đàm phán sơ bộ tại Kuala Lumpur ngày 27/10 đặt nền móng, với Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Marco Rubio và Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị dẫn dắt.
Busan không chỉ là địa điểm ngẫu nhiên: Là trung tâm logistics châu Á, thành phố này tượng trưng cho sự kết nối kinh tế. Cuộc gặp diễn ra song song với Tuần lễ cấp cao APEC, nơi 21 nền kinh tế đại diện 60% GDP toàn cầu thảo luận về chuỗi cung ứng bền vững. Tổng thống Trump tận dụng dịp này để ký thêm thỏa thuận với Hàn Quốc về ô tô điện, tăng đầu tư Mỹ lên 50 tỷ USD.
Tác động kinh tế: Làn gió dịu cho thị trường toàn cầu
Thị trường phản ứng tích cực sau sự kiện ký kết thỏa thuận trên. Chỉ số Dow Jones tăng 1,2% ngày 30/10, trong khi hợp đồng tương lai đậu nành Chicago vọt 4,2% và cổ phiếu các nhà sản xuất đất hiếm như Lynas (Australia) lên 7%. Theo Goldman Sachs, thỏa thuận có thể giảm lạm phát Mỹ 0,2-0,5% trong quý I/2026 bằng cách hạ giá thực phẩm và linh kiện điện tử. Đối với Trung Quốc, việc mua đậu nành giúp ổn định giá thức ăn chăn nuôi, giảm áp lực lạm phát âm (-0,1% CPI tháng 9), hỗ trợ tăng trưởng GDP dự kiến 4,8% năm 2025, theo Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc.
Toàn cầu hóa cũng được hưởng lợi. Các nước Australia và Brazil - đối thủ của Trung Quốc về đất hiếm và đậu nành có thể đa dạng hóa nguồn cung, giảm rủi ro “độc quyền Bắc Kinh”. Tuy nhiên, các ngành công nghệ cao vẫn lo ngại: Thiếu thỏa thuận về chip AI có thể làm chậm chuyển đổi số, với chi phí sản xuất GPU tăng 15% ở Mỹ do thiếu nguyên liệu đất hiếm.
Cựu Đại sứ Mỹ tại Trung Quốc Nicholas Burns cho rằng: “Thỏa thuận là bước đi thực tiễn, nhưng thiếu cơ chế thực thi mạnh mẽ như WTO. Nếu không có giám sát độc lập, chúng ta có thể quay lại vòng lặp trả đũa vào năm 2026”. Ông Burns nhấn mạnh fentanyl như “cầu nối nhân đạo”, có thể mở rộng sang hợp tác y tế, nhưng lo ngại về chip AI: “Mỹ không thể nhượng bộ an ninh quốc gia, ngay cả khi Nvidia mất 25% doanh thu”.
Tại Bắc Kinh, nhà kinh tế học Hu Xijin bình luận: “Thỏa thuận tôn trọng nguyên tắc bình đẳng, nhưng Mỹ phải ngừng "bắt nạt đơn phương". Đây là lợi ích chung cho thế giới, đặc biệt khi kinh tế toàn cầu đang phục hồi sau đại dịch”. Chuyên gia Guntram Wolff từ Bruegel Institute dự báo tác động tích cực đến EU: “Giảm thuế Mỹ - Trung có thể hạ giá xe điện 10%, hỗ trợ mục tiêu xanh của châu lục”.
Nền tảng mới
Hội nghị thượng đỉnh tại Busan đánh dấu sự chuyển dịch từ “đẩy đến bờ vực” sang “cạnh tranh có quản lý”, theo thuật ngữ của Bộ Ngoại giao Mỹ. Với kế hoạch lãnh đạo thăm lẫn nhau 2026, hai bên có cơ hội xây dựng lòng tin - tương tự G2 (Nhóm Hai) mà ông Trump từng đề cập trên Truth Social. Tuy nhiên, rủi ro vẫn lớn khi bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ 2026, biến động giá dầu có thể đảo ngược tiến trình.
Theo giới chuyên gia, để bền vững, thỏa thuận cần mở rộng sang “giai đoạn hai”, gồm cải cách tiền tệ, trợ cấp công nghiệp và bảo hộ IP. IMF dự báo nếu thành công, tăng trưởng toàn cầu có thể thêm 0,5% năm 2026; nếu thất bại, GDP thế giới có thể giảm 2%.
Trong bối cảnh đa cực hóa, cuộc gặp tại Busan nhắc nhở rằng Mỹ và Trung Quốc - hai động cơ kinh tế lớn nhất “không thể tách rời hoàn toàn”. Như Chủ tịch Tập Cận Bình chia sẻ: “Con tàu quan hệ Mỹ - Trung phải tiến về phía trước bất chấp sóng gió”. Với những tín hiệu tích cực này, thế giới hy vọng đó không chỉ là tạm thời, mà là khởi đầu cho một chương mới, nơi hợp tác vượt qua đối đầu.
TheoBloomberg, SMCP
