Ngày nay, không khó để bắt gặp những bạn trẻ dán mắt vào màn hình điện thoại hàng giờ liền. Sau giờ học, em T.T.M. cùng bạn ở phường Thành Sen ý định xem vài video yêu thích, từ review phim đến những clip hài hước. Thế nhưng, video nối tiếp video; vài phút kéo thành vài giờ. Pin điện thoại cạn dần, nhưng những cú vuốt điện thoại của T.T.M. vẫn chưa dừng lại.
Em T.T.M. chia sẻ: “Dù đã vào năm học mới, em vẫn dành khá nhiều thời gian để xem video ngắn. Ban đầu, em chỉ xem cho vui, nhưng càng xem lại càng khó dừng lại. Có những lúc xem quá lâu, em cảm thấy mệt mỏi, đau đầu, thậm chí ảnh hưởng đến việc học”.
Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ sử dụng Internet và mạng xã hội ở mức cao. Theo báo cáo Vietnam Digital 2025 của We Are Social và Meltwater, cả nước có 79,8 triệu người dùng Internet. Đáng chú ý, trẻ em Việt Nam tiếp cận điện thoại và các thiết bị kết nối Internet sớm hơn khoảng 4 năm so với mức trung bình toàn cầu.
Những con số ấy cho thấy, môi trường số đã trở thành một phần quen thuộc trong tuổi thơ của nhiều em. Trong đó, video ngắn là một trong những loại nội dung dễ giữ chân người xem nhất nhờ nhịp nhanh, hình ảnh liên tục thay đổi và khả năng tạo cảm giác mới mẻ chỉ sau mỗi cú vuốt. Đặc biệt, khi AI có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói và cả những câu chuyện giống thật, ranh giới giữa thật và giả ngày càng trở nên mong manh. Với trẻ em, khi kỹ năng kiểm chứng thông tin còn hạn chế, nguy cơ tin theo và chia sẻ những nội dung sai lệch cũng lớn hơn.
Trong bối cảnh đó, câu chuyện không còn chỉ là thời gian trẻ sử dụng điện thoại, mà còn là trách nhiệm của các nền tảng và hệ sinh thái nội dung số trong việc bảo vệ người dùng nhỏ tuổi.
Ông Phan Trường Lâm - Phó Giám đốc Trường Đại học FPT, Trưởng ban Chuyển đổi số - Tổ chức Giáo dục FPT cho rằng: “Cần có chính sách và chế tài cụ thể để các nền tảng, tổ chức vận hành mạng xã hội tại Việt Nam thực hiện tốt hơn trách nhiệm bảo vệ trẻ em trên môi trường số. Cùng với đó, các cơ quan truyền thông, đơn vị sản xuất nội dung cần gia tăng những video ngắn có giá trị giáo dục, văn hóa và giải trí lành mạnh, tạo sức hút đối với người dùng, qua đó góp phần hạn chế sự lan truyền của các nội dung độc hại".
Nhưng ngay cả khi nội dung không sai sự thật, cơ chế vận hành của thuật toán cũng đủ khiến việc dừng lại trở nên khó hơn. Càng xem lâu, nền tảng càng hiểu người dùng thích gì để tiếp tục gợi ý những nội dung tương tự. Dòng video vì thế ngày càng “đúng gu”, khiến việc lướt xem dần trở thành phản xạ vô thức và những tác động đến việc học cũng bắt đầu xuất hiện.
Cô giáo Nguyễn Thị Thùy Dương - Trường THPT Phan Đình Phùng (Hà Tĩnh) chia sẻ: “Việc sử dụng quá nhiều video ngắn có thể khiến học sinh giảm khả năng tập trung, tính kiên trì trong học tập cũng như hạn chế giao tiếp trực tiếp. Đặc biệt, sau ba tháng nghỉ hè, nhiều em đã hình thành thói quen sử dụng điện thoại trong thời gian dài. Khi bước vào năm học mới, thói quen này vẫn còn tiếp diễn, khiến các em khó tập trung vào việc học và gặp hạn chế trong giao tiếp, trao đổi trực tiếp với thầy cô, bạn bè”.
Từ những cú vuốt tưởng chừng vô hại, những tác động đến sức khỏe tinh thần và hành vi của trẻ đôi khi bắt đầu bằng những thay đổi rất khó nhận ra. Mùa hè vừa qua, tại Bệnh viện Phục hồi chức năng Hà Tĩnh, lượng bệnh nhi đến điều trị: Rối loạn phổ tự kỉ, tăng động giảm chú ý, rối loạn tíc, rối loạn ngôn ngữ, bại não… có thời điểm lên tới gần 400 trường hợp, trong khi mức thường gặp khoảng 250 - 300 trường hợp. Theo các bác sĩ, cùng nhiều nguyên nhân khác, việc sử dụng tivi, điện thoại và các nội dung trên màn hình trong thời gian dài là nguyên nhân cần được lưu ý, cẩn trọng.
Thạc sĩ tâm lý Đoàn Thị Ái - Bệnh viện Phục hồi chức năng Hà Tĩnh cho hay: “Việc sử dụng điện thoại, iPad hoặc các thiết bị điện tử quá mức có thể dẫn đến những dấu hiệu của rối loạn sử dụng thiết bị. Có trẻ vừa thức dậy đã tìm ngay đến điện thoại. Khi tình trạng này kéo dài, trẻ có thể ngủ muộn, khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên cáu gắt, bực bội và khó kiểm soát cảm xúc. Trong quá trình điều trị, các chuyên gia tâm lý cần hỗ trợ để trẻ ổn định về mặt cảm xúc, từ đó mới có thể sẵn sàng và hợp tác tốt hơn với các phương pháp điều trị”.
Tác động của những video ngắn không dừng lại ở sức khỏe hay cảm xúc. Phía sau những lượt xem tưởng như vô hại còn có thể là những rủi ro mà trẻ chưa đủ kinh nghiệm để nhận diện. Các đường link được gắn trong video, bình luận hay tin nhắn có thể dẫn người dùng đến những trang giả mạo, yêu cầu đăng nhập, cung cấp thông tin hoặc tải ứng dụng. Chỉ một lần tò mò nhấp vào cũng có thể khiến tài khoản bị chiếm quyền, thông tin cá nhân bị đánh cắp, thậm chí phát sinh những thiệt hại về tài sản.
Thượng úy Phạm Minh Hiếu - Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an tỉnh Hà Tĩnh thông tin: “Thời gian qua, lực lượng công an phát hiện nhiều đối tượng tạo các đường link giả mạo, lồng ghép vào những nội dung trên mạng xã hội để dụ người dùng truy cập. Khi người dùng nhấp vào link, các đối tượng có thể dẫn đến những trang web giả mạo giao diện Facebook, yêu cầu nhập tài khoản, mật khẩu. Trên địa bàn Hà Tĩnh đã ghi nhận nhiều trường hợp bị hại, trong đó có không ít người trẻ. Do thiếu kỹ năng nhận diện, một số em sau khi truy cập đường link đã cung cấp thông tin tài khoản, mật khẩu, tạo điều kiện để các đối tượng chiếm quyền truy cập”.
Không thể phủ nhận video ngắn mang lại nhiều giá trị: giúp tiếp cận kiến thức nhanh, cập nhật xu hướng, khơi gợi sáng tạo và mở rộng kết nối. Tuy nhiên, sẽ là thiếu sót nếu chỉ nhìn vào những lợi ích ấy mà bỏ qua cách nền tảng video ngắn được thiết kế để kéo dài thời gian người dùng ở lại.
Khi việc lướt xem trở thành phản xạ vô thức, khi thuật toán liên tục gợi ý nội dung khiến người xem khó dừng lại, ranh giới giữa giải trí và lệ thuộc bắt đầu mờ đi. Những thay đổi đầu tiên thường xuất hiện ở giấc ngủ, khả năng tập trung và cảm xúc. Đó cũng là những tín hiệu đáng để gia đình và nhà trường nhận diện từ sớm.
Bác sĩ CKI Nguyễn Thị Hà - Phó Trưởng khoa Nội nhi, phụ trách Đơn vị Phục hồi chức năng nhi khoa, Bệnh viện Phục hồi chức năng Hà Tĩnh cho biết: “Việc xem video hay sử dụng các nền tảng công nghệ có thể giúp trẻ khám phá, học hỏi, nhưng cần được kiểm soát về thời gian sử dụng mỗi ngày. Phụ huynh nên giới hạn thời gian giải trí trên thiết bị điện tử ở mức khoảng 30 phút mỗi ngày, đồng thời tránh cho trẻ sử dụng TikTok hay các thiết bị điện tử trước khi đi ngủ. Việc sử dụng quá nhiều không chỉ ảnh hưởng đến nhận thức mà còn có thể tác động đến sức khỏe thể chất của trẻ".
Điện thoại không phải là “kẻ thù”, và video ngắn cũng không phải thứ cần loại bỏ khỏi đời sống. Điều quan trọng nhất là giúp trẻ làm chủ công nghệ: biết mình đang xem gì, vì sao mình tiếp tục xem và khi nào cần dừng lại. Trong một thế giới mà thuật toán ngày càng giỏi níu giữ sự chú ý, điều cần trang bị không chỉ là kỹ năng sử dụng thiết bị, mà còn là khả năng tự kiểm soát, kiểm chứng thông tin và phân biệt thật - giả. Bởi khi còn giữ được quyền lựa chọn, trẻ sẽ dùng công nghệ như một công cụ; còn khi đánh mất quyền lựa chọn, chính công nghệ sẽ bắt đầu dẫn dắt hành vi của các em.
