Năm tháng sau khi Israel và Mỹ tiến hành các cuộc không kích vào Iran và châm ngòi cho một cuộc chiến rộng lớn hơn, eo biển Hormuz đã trở thành mặt trận dai dẳng nhất của cuộc xung đột, một điểm nghẽn hàng hải hẹp, nơi sức mạnh quân sự và sự bế tắc ngoại giao va chạm trực diện.
Đến giữa tháng 7, một kịch bản quen thuộc nhưng u ám đã hình thành. Mỹ liên tục tấn công các mục tiêu quân sự của Iran, bao gồm radar ven biển, các địa điểm triển khai UAV và cơ sở hạ tầng tên lửa, với lý do mỗi đợt không kích đều cần thiết để bảo vệ hoạt động vận tải thương mại.
Đáp lại, Iran tấn công các tàu chở dầu và loạt cơ sở quân sự của Mỹ ở Vùng Vịnh, đồng thời nhiều lần tuyên bố eo biển này đóng cửa đối với những tàu thuyền không được Tehran cho phép đi qua.
Lệnh ngừng bắn được làm trung gian vào đầu mùa xuân đã sụp đổ; các cuộc đàm phán gián tiếp cũng bất thành; lãnh đạo 2 nước liên tục đưa ra các lời cảnh báo công khai. Đây không còn là một cuộc đối đầu âm ỉ nữa mà là một cuộc chiến đang diễn ra, dù theo từng đợt, và phần lớn được tiến hành ngay tại eo biển Hormuz.
Thế "bất phân thắng bại"
Vì sao không bên nào có thể đơn giản giành chiến thắng? Logic quân sự giải thích sự bế tắc này rõ hơn bất kỳ yếu tố nào khác.
Washington có đủ hỏa lực để làm suy yếu các hệ thống phòng thủ ven biển của Iran và đã nhiều lần thực hiện điều đó. Tuy nhiên, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã chỉ ra vấn đề cốt lõi: Mỹ có thể phá hủy radar, UAV và tên lửa của Iran, nhưng Tehran vẫn có thể đe dọa hoạt động hàng hải bằng xuồng cao tốc, thủy lôi và hỏa lực tầm ngắn, những biện pháp tác chiến bất đối xứng không phụ thuộc vào các năng lực mà Mỹ liên tục tìm cách phá hủy.
Về phần mình, Iran không thể vượt mặt hoàn toàn Hải quân Mỹ hoặc phong tỏa eo biển vô thời hạn. Một cuộc phong tỏa thực sự cũng sẽ cắt đứt xuất khẩu dầu của chính Iran và kéo theo những đòn trả đũa còn khắc nghiệt hơn.
Điều mà cả hai bên đều có thể làm là biến eo biển Hormuz thành nơi quá nguy hiểm để khai thác hiệu quả. Và trên thực tế, đó chính là điều đã xảy ra khi lưu lượng vận tải thương mại qua khu vực này giảm xuống chỉ còn một phần nhỏ so với mức bình thường.
Ngoại giao liên tục bất thành vì những nguyên nhân mang tính cấu trúc chứ không chỉ do thời điểm không phù hợp. Bộ Ngoại giao Iran đã tuyên bố thẳng thừng rằng họ không có kế hoạch đàm phán, trong khi các vòng thương lượng gián tiếp trước đó cũng đổ vỡ trước khi đạt được bất kỳ kết quả bền vững nào.
Một phần khó khăn nằm ở chỗ cuộc chiến liên tục tạo ra những điểm bất đồng mới nhanh hơn tốc độ giải quyết các bất đồng cũ. Chẳng hạn, đề xuất của Iran về việc thu phí quá cảnh qua eo biển Hormuz, mà Tehran cho là khoản bồi thường cho các “dịch vụ” họ cung cấp, đã bị Mỹ và Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) bác bỏ thẳng thừng. IMO cho rằng không có cơ sở pháp lý nào cho phép một quốc gia đơn phương thu phí đối với một eo biển quốc tế.
Tranh cãi về phí quá cảnh chỉ là vấn đề nhỏ so với bản thân cuộc chiến, nhưng nó cho thấy mỗi bên liên tục đưa ra các yêu cầu mới, khiến việc giảm leo thang căng thẳng ngày càng khó khăn hơn ngay cả khi cả 2 bên có thể mong muốn điều đó.
Những gì đang diễn ra không chỉ ảnh hưởng đến hai bên tham chiến. Eo biển Hormuz vận chuyển khoảng 20% lượng dầu vận tải bằng đường biển trên thế giới và tỷ lệ tương tự đối với khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu.
Thế bế tắc cần tháo gỡ
Một cơ quan đa quốc gia mang tên Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư đã được thành lập như một nỗ lực quản lý tập thể tình hình.
Washington cũng đã công khai kêu gọi các nước khác điều tàu tham gia, chia sẻ gánh nặng bảo đảm tự do hàng hải. Đây được xem là sự thừa nhận ngầm rằng sức mạnh đơn phương của Mỹ chưa đủ để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho tuyến đường chiến lược này.
Trong khi đó, các quốc gia Vùng Vịnh như UAE đang phải gánh chịu những tổn thất trực tiếp: tàu chở dầu bị tấn công, thủy thủ thiệt mạng và hoạt động thương mại bị gián đoạn trong vùng biển mà họ không kiểm soát và cũng không lựa chọn để trở thành chiến trường.
Cuộc đối đầu tại Hormuz không phải là một bài toán đang chờ một giải pháp ngoại giao phù hợp. Nó phản ánh sự mất cân bằng mang tính cấu trúc: các cuộc không kích của Mỹ có thể trừng phạt và làm suy yếu Iran nhưng không thể bảo đảm an ninh lâu dài cho eo biển.
Trong khi đó, các cuộc tấn công của Iran có thể gây gián đoạn và tạo sức ép tâm lý nhưng không thể đóng cửa eo biển theo các điều kiện mà Tehran mong muốn, cũng như không thể duy trì chiến dịch đó lâu dài mà không tự gây tổn hại cho chính mình.
Nếu không có một thỏa thuận mà hiện tại cả 2 chính phủ đều chưa sẵn sàng chấp nhận, tương lai gần nhiều khả năng sẽ tiếp tục lặp lại những gì đã diễn ra trong tháng 7: các vòng không kích nối tiếp nhau, những vụ tấn công tàu chở dầu, các khoảng lặng ngắn ngủi và lưu lượng vận tải không bao giờ thực sự trở lại bình thường.
Câu hỏi lớn lúc này sẽ không phải là ai sẽ chiến thắng ở Hormuz mà là thế giới và các nước láng giềng Vùng Vịnh sẽ còn phải gánh chịu chi phí của cuộc đối đầu này trong bao lâu, khi không bên tham chiến chính nào có khả năng kết thúc nó một cách dứt khoát.
