20 triệu người Việt đang thừa cân béo phì

Tại sự kiện hưởng ứng Ngày Thế giới nâng cao nhận thức về bệnh béo phì sáng 4/3, PGS.TS.BS Trần Quang Nam, Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, cho biết béo phì đã được công nhận là một bệnh lý mạn tính phức tạp, không đơn thuần chỉ là vấn đề thẩm mỹ hay lối sống.

Tại Việt Nam, tỷ lệ người sống chung với tình trạng thừa cân, béo phì hiện ở mức 19,5%, tương đương 20 triệu người. Tỷ lệ này còn thấp so với nhiều nước, song tốc độ gia tăng lại rất nhanh, kèm tình trạng trẻ hóa. Theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia, tỷ lệ thừa cân và béo phì của trẻ em trong độ tuổi đi học tăng gấp đôi, từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020. Đặc biệt, tỷ lệ béo phì ở thanh thiếu niên tại TP HCM đã vượt mốc 50% và ở Hà Nội là trên 41%.

Theo báo cáo World Obesity Atlas 2023, nếu không có biện pháp can thiệp sớm, béo phì có thể gây ra gánh nặng kinh tế lên tới 16,28 tỷ USD tại Việt Nam vào năm 2035, chiếm khoảng 2% GDP. Trên toàn cầu, dự báo đến năm 2035, tỷ lệ người thừa cân, béo phì sẽ chiếm khoảng 50% dân số thế giới.

Phó giáo sư Nam lý giải cơ chế chính của béo phì là sự mất cân bằng năng lượng, khi lượng calo nạp vào nhiều hơn nhưng mức tiêu thụ lại giảm đi. Lối sống hiện đại với thói quen ngồi máy tính nhiều giờ, ít vận động, kết hợp với việc tiêu thụ thức ăn nhanh, nước ngọt khiến năng lượng thừa chuyển hóa thành mô mỡ.

Sự tích tụ mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng, tiết ra nhiều chất gây viêm và tạo ra một "vòng xoắn bệnh lý". Tình trạng này kéo theo một loạt các bệnh lý tim mạch, chuyển hóa khôn lường như xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, đái tháo đường và gan nhiễm mỡ. Khi các bệnh lý diễn tiến nặng, bệnh nhân mệt mỏi, khó thở, suy giảm khả năng vận động, khiến cân nặng tiếp tục tăng và bệnh thêm trầm trọng. Biến chứng đặc biệt nguy hiểm là hội chứng ngưng thở khi ngủ, làm cản trở hô hấp và tăng nguy cơ đột tử ban đêm.

Việc phòng trị bệnh đang gặp rào cản từ chính thói quen và tâm lý người bệnh. Báo cáo nghiên cứu do Decision Lab thực hiện trên 1.000 người trưởng thành năm 2025 chỉ ra một nghịch lý: 83% người Việt biết béo phì kéo theo nhiều nguy cơ mạn tính, nhưng hành động can thiệp sớm rất hạn chế. 60% người thừa nhận thường xuyên ngồi lâu hơn 6 giờ mỗi ngày, thức khuya và tiêu thụ đồ uống giàu calo.

Bên cạnh lối sống bận rộn, người bệnh còn chịu áp lực tâm lý nặng nề. Theo ThS.BS Phạm Thị Minh Châu, Bộ môn Tâm thần, Đại học Y Dược TP HCM, bệnh nhân béo phì có nguy cơ mắc trầm cảm cao gấp hai lần người có cân nặng bình thường. Nghiên cứu Action Việt Nam cho thấy 79% người béo phì gặp trở ngại trong công việc cần ngoại hình, 62% có xu hướng bị trêu chọc và 54% bị định kiến là lười biếng. Hệ quả là người bệnh thường có xu hướng che giấu, tự ti và mất từ 2-5 năm loay hoay tự giảm cân sai cách trước khi tìm đến bác sĩ. Những quan niệm sai lầm như "trẻ mũm mĩm mới khỏe" hay tin vào cách giảm cân thiếu cơ sở trên mạng cũng đang vô tình dung túng cho béo phì.

Trước thực trạng trên, ông Erik Wiebols, Tổng giám đốc Novo Nordisk Việt Nam, nhấn mạnh việc quản lý căn bệnh này đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội để xóa bỏ rào cản kỳ thị và nạn nhiễu loạn thông tin. Doanh nghiệp đang phối hợp với các nhà hoạch định chính sách và truyền thông để hỗ trợ nâng cao năng lực y tế tuyến cơ sở, giúp người bệnh tiếp cận điều trị và can thiệp sớm.

Bác sĩ Nam khuyến cáo việc giảm cân cần có lộ trình bền vững, không nên nôn nóng giảm quá nhanh gây teo cơ, mất nước. Chỉ cần giảm được 5-10% trọng lượng cơ thể, các chỉ số huyết áp, đường huyết, mỡ máu và tình trạng ngưng thở khi ngủ đã được cải thiện rõ rệt. Bên cạnh đó, nếu người bệnh gặp căng thẳng, chững lại trong quá trình giảm cân, việc tham vấn bác sĩ tâm thần là cần thiết để điều chỉnh cảm xúc và duy trì động lực.