Tìm kiếm, xác minh danh tính hài cốt liệt sĩ ở Hà Tĩnh (bài 1): Hành trình không nghỉ

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng hành trình tìm kiếm, quy tập và đưa những người lính nằm lại nơi chiến trường trở về quê hương vẫn chưa bao giờ dừng lại. Từ những mùa khô lặng lẽ trên đất bạn Lào đến những cuộc lần tìm bền bỉ của đồng đội, thân nhân, mỗi con đường trên hành trình tri ân đang được nối dài bằng trách nhiệm thiêng liêng, nghĩa tình và khát vọng đoàn tụ.

Có những người lính không đếm tuổi nghề bằng quân hàm hay những lần huấn luyện mà bằng những mùa khô trên đất bạn Lào. Khi những cơn mưa cuối mùa ở Lào dứt hẳn, rừng già dần khô ráo cũng là lúc Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ - Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh (gọi tắt là Đội Quy tập) lại khoác ba lô lên đường. Hành trình ấy kéo dài hằng tháng trời, băng rừng, vượt suối, lần theo nhiều nguồn thông tin để tìm những đồng đội đã nằm lại nơi đất bạn. Những người lính quy tập vẫn gọi công việc của mình là “đi đón đồng đội về nhà”.

Thượng tá Trần Văn Sơn - Đội trưởng Đội Quy tập không còn nhớ chính xác mình đã đặt chân đến bao nhiêu bản làng; băng qua bao nhiêu cánh rừng và ngọn núi trên đất nước bạn. Nhưng những khoảnh khắc từng phiến đá được bóc gỡ, từng nắm đất, những di vật của liệt sĩ hiện ra vẫn luôn trong tâm khảm của anh. “Có những ngôi mộ chỉ còn vài mẩu xương, một chiếc cúc áo, một chiếc tăng, võng đã mục, nhưng với chúng tôi, đó là một con người, một cuộc đời mà gia đình đã chờ đợi suốt mấy chục năm. Lần theo những thông tin trong hồ sơ lưu trữ, những lời kể của người dân địa phương hay dấu tích ít ỏi trên vách đá, sườn đồi, chúng tôi cứ thế đi qua những mùa khô. Mỗi mùa khô bắt đầu cũng là một lời hẹn mới với những người đồng đội còn nằm lại đâu đó trong lòng đất” - Thượng tá Trần Văn Sơn chia sẻ.

Nhiều năm qua, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh trên đất bạn Lào luôn được xác định là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc và tình đoàn kết đặc biệt Việt Nam - Lào. Trong điều kiện địa hình thay đổi sau hàng chục năm, nhân chứng ngày càng ít, thông tin về nơi an táng dần mai một, mỗi cuộc tìm kiếm ngày càng trở nên gian nan.

Bền bỉ hàng thập kỷ, bằng tinh thần trách nhiệm, sự phối hợp chặt chẽ của Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Hà Tĩnh (gọi tắt là Ban Chỉ đạo 515 tỉnh) với Ban Công tác đặc biệt các tỉnh nước bạn, cùng đảng bộ, chính quyền, LLVT và nhân dân các địa phương nước CHDCND Lào, hàng chục hài cốt liệt sĩ được tìm thấy qua mỗi giai đoạn.

Hình ảnh những cán bộ, chiến sĩ, già làng, trưởng bản trở thành “hoa tiêu ký ức” trong rừng già, núi thẳm; những gia đình nhiều năm liên tục nấu cơm, gùi nước, mang lương thực hỗ trợ đội tìm kiếm hài cốt liệt sĩ đã trở thành minh chứng đẹp đẽ, góp phần vun đắp cho tình hữu nghị vĩ đại, đoàn kết đặc biệt giữa hai nước, hai dân tộc Việt Nam - Lào.

Tháng 10/2025, trong chuyến về bản Pha Bò (huyện Viêng Thong, tỉnh Bolikhămxay, Lào) giúp bà con thu hoạch mùa màng và giao lưu thắm tình quân dân, những người lính Đội Quy tập gặp ông Pheng Xung Yuavaxong.

Bên nếp nhà sàn, ông Pheng Xung Yuavaxong chậm rãi kể lại ký ức được gia đình gìn giữ suốt nhiều năm: Năm 1969, tại vách đá trên sườn núi Pha Khén, một đơn vị bộ đội Việt Nam hành quân qua bản Nậm Khén (cũ) đã bị địch phục kích, nhiều chiến sĩ anh dũng hy sinh và đến nay vẫn chưa được trở về với đất mẹ Việt Nam.

Lời kể mộc mạc nhưng chất chứa nỗi day dứt ấy trở thành nguồn tin quý giá. Tin rằng dưới vách đá Pha Khén vẫn còn hài cốt của những người lính quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập đã ròng rã tìm kiếm hơn nửa tháng trời trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt, địa hình hiểm trở. Với sự giúp sức của ông Pheng Xung Yuavaxong cùng các lực lượng quân, dân Lào, mùa khô 2025-2026, Đội Quy tập đã cất bốc được 7 hài cốt liệt sĩ trong niềm xúc động nghẹn ngào.

NHÂN DÂN LÀO LUÔN KHẮC GHI SỰ HY SINH VÀ NHỮNG NGHĨA CỬ CAO ĐẸP CỦA CHUYÊN GIA, QUÂN TÌNH NGUYỆN VIỆT NAM ĐÃ KỀ VAI SÁT CÁNH CÙNG QUÂN VÀ DÂN LÀO CHIẾN ĐẤU VÌ ĐỘC LẬP, TỰ DO CỦA HAI DÂN TỘC.

Ông Pheng Xung Yuavaxong, bản Pha Bò (huyện Viêng Thong, tỉnh Bolikhămxay, Lào)

Ông Pheng Xung Yuavaxong xúc động: “Nhân dân Lào luôn khắc ghi sự hy sinh và những nghĩa cử cao đẹp của chuyên gia, quân tình nguyện Việt Nam đã kề vai sát cánh cùng quân và dân Lào chiến đấu vì độc lập, tự do của hai dân tộc. Đó là điều bố vợ tôi - ông Mai Ninh, nguyên Chỉ huy trưởng Ban CHQS huyện Viêng Thong luôn nhắc nhớ con cháu. Trước khi qua đời, ông vẫn day dứt vì những chuyên gia, quân tình nguyện nằm lại nơi núi rừng này chưa được đưa về quê hương Việt Nam”.

Phía sau mỗi nguồn tin, mỗi cuộc kiếm tìm là niềm mong ngóng khôn nguôi của thân nhân liệt sĩ. Đã có những câu chuyện vỡ òa xúc động khi hài cốt liệt sĩ từ những cánh rừng Lào được đón về trong vòng tay cấp ủy, chính quyền và gia đình.

Ông Lê Khắc Mão (74 tuổi, TDP 6 Đậu Liêu, phường Nam Hồng Lĩnh) có hai người anh trai là liệt sĩ Lê Khanh (SN 1946) hy sinh tại mặt trận Lào và liệt sĩ Lê Duy Trí (SN 1948) hy sinh ở chiến trường Quảng Trị. Năm 1988, hài cốt liệt sĩ Lê Duy Trí đã được gia đình tìm thấy và đưa về quê nhà. Còn với liệt sĩ Lê Khanh, hành trình ấy kéo dài thêm nhiều thập kỷ.

Năm 2018, khi biết tin Đội Quy tập đã xác minh liệt sĩ Lê Khanh hy sinh tại tỉnh Bolikhămxay, ông Mão cùng người thân lập tức sang nước bạn phối hợp cất bốc hài cốt. “Khi những nắm đất cuối cùng được lật lên, nhìn thấy hài cốt anh trai, tôi không thể kìm nén được niềm xúc động. Sau bao năm mòn mỏi, nhờ sự giúp đỡ của các đơn vị, địa phương, gia đình đã hoàn thành tâm nguyện đưa được hài cốt hai anh về quê nhà” - ông Mão rưng rưng kể.

Theo báo cáo của Ban Chỉ đạo 515 tỉnh, từ năm 1999 đến nay, Đội Quy tập đã tìm kiếm, cất bốc 835 hài cốt từ Lào về nước an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nầm (xã Tứ Mỹ), phần lớn trong số đó chưa xác định được danh tính. Đại tá Mai Ngọc Việt - Phó Chính ủy Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh cho biết: “Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy là một gia đình khép lại nỗi chờ đợi sau hàng chục năm. Vì vậy, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là mệnh lệnh từ trái tim của những người lính hôm nay. Dù hành trình phía trước còn nhiều gian nan, chúng tôi vẫn kiên trì lần tìm từng dấu vết, từng nguồn tin. Chừng nào còn liệt sĩ chưa được trở về, chừng đó công việc này vẫn chưa thể dừng lại”.

Những chuyến trở về đất mẹ của liệt sĩ không chỉ bắt đầu từ bước chân những người lính Đội Quy tập trong những mùa khô trên đất bạn Lào, mà còn từ ký ức, nỗi trăn trở của đồng đội; sự bền bỉ tìm kiếm của người thân qua hàng chục năm dò tìm hồ sơ, đối chiếu từng chi tiết sai lệch.

Với gia đình ông Trần Đình Thường (thôn Quang Sơn, xã Cẩm Xuyên), hành trình đưa anh trai là liệt sĩ Trần Đình Cửu (1951-1974) trở về cũng bắt đầu từ những manh mối ít ỏi. Năm 1967, khi đang học Trường Trung cấp Thủy lợi Hà Tây, liệt sĩ Trần Đình Cửu gác lại ước mơ tuổi trẻ, lên đường chiến đấu và anh dũng hy sinh tại Quảng Trị ngày 12/6/1974. Sau chiến tranh, qua thông tin từ đồng đội, ông Thường đã nhiều lần vào xã Cam Lộ (Quảng Trị), rong ruổi theo những manh mối ít ỏi để kiếm tìm, nhưng rồi đành trở về với nỗi hụt hẫng. Thời gian trôi qua, cha mẹ liệt sĩ lần lượt qua đời trong nỗi day dứt vì chưa được đón con trai trở về quê hương.

Ngày 20/5/2020, Đội Quy tập thuộc Sư đoàn 968 (Quân khu 4) tìm thấy hài cốt liệt sĩ Trần Đình Cửu tại một khu đất sản xuất ở xã Cam Lộ. “Nhận được tin báo, tôi lập tức vào Quảng Trị làm thủ tục đón anh về quê hương. Nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và nỗ lực của các lực lượng chức năng, hành trình tìm kiếm của gia đình đã khép lại sau gần nửa thế kỷ đợi chờ” - ông Thường xúc động kể.

Niềm vui sau hàng chục năm mong ngóng cũng đến với gia đình ông Trần Văn Tùng (81 tuổi, TDP 33, phường Thành Sen). Trước đây, mỗi dịp tháng Bảy, vợ chồng ông cùng con cháu vượt hơn 1.000 km vào Nghĩa trang Trảng Bom (Đồng Nai) thắp hương cho em trai là liệt sĩ Trần Văn Tịnh (SN 1952), hy sinh ngày 27/4/1975 trong những ngày cuối của Chiến dịch Hồ Chí Minh. Mỗi chuyến đi vừa là sự tri ân, vừa nối dài nỗi khắc khoải của người anh mong một ngày được đón em về quê.

Từ năm 1977, ông Tùng đã tìm được phần mộ em trai nhưng điều kiện sau chiến tranh chưa cho phép gia đình đưa liệt sĩ hồi hương. Đến khi tuổi cao, ông quyết tâm thực hiện tâm nguyện thì hồ sơ lại vướng sai lệch về quê quán, năm sinh. Sau nhiều nỗ lực của gia đình cùng sự hỗ trợ tận tình của đồng đội, cơ quan chức năng và chính quyền các địa phương, ngày 23/4/2025, hài cốt liệt sĩ Trần Văn Tịnh được đưa về an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Núi Nài sau 50 năm đợi chờ.

Đứng lặng trước phần mộ em trai trong những ngày tháng Bảy, ông Tùng nghẹn ngào: “Bao năm nay, tôi chỉ mong có ngày được đưa em về. Giờ em đã yên nghỉ trên mảnh đất quê nhà, gia đình tôi thấy lòng nhẹ nhõm, ấm áp và biết ơn tất cả những người đã giúp tâm nguyện ấy thành hiện thực”.

Với nhiều cựu chiến binh, nghĩa tình và nỗi trăn trở khôn nguôi đã thôi thúc họ tiếp tục lên đường tìm hài cốt đồng đội còn nằm lại ở chiến trường xưa. Trở về từ cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam tại Campuchia giai đoạn 1977-1979, năm 2020, cựu chiến binh Nguyễn Lương Hà (SN 1959, thôn Thanh Tân, xã Cẩm Xuyên) đứng ra thành lập Hội Lính nhập ngũ năm 1977 tại Hà Tĩnh.

Hội ra đời nhằm làm nhiệm vụ kết nối đồng đội, đồng thời hỗ trợ các gia đình liệt sĩ hoàn thiện hồ sơ, lần tìm thông tin. Suốt nhiều năm, ông không quản ngại khó khăn, đi lại nhiều nơi, kiên trì xác minh từng manh mối liên quan đến các liệt sĩ.

Ông Hà cho biết: “Trong 6 năm qua, tôi đã cùng các gia đình liệt sĩ làm việc nhiều lần với các cơ quan chức năng, những người có trách nhiệm để xác minh, hoàn chỉnh hồ sơ, thủ tục và trực tiếp đưa 4 hài cốt về quê hương Hà Tĩnh theo nguyện vọng của các thân nhân liệt sĩ”.

Một trong những gia đình được ông Hà hỗ trợ là thân nhân liệt sĩ Vũ Đình Hiệp. Ông Vũ Đình Kỳ (xã Cẩm Xuyên) - em trai liệt sĩ chia sẻ: “Nhờ bác Hà giúp đỡ liên hệ với các cơ quan chức năng, hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ, gia đình tôi đã đưa được hài cốt anh trai về an táng tại quê nhà vào tháng 7/2024. Chúng tôi biết ơn bác Hà nhiều lắm”.

Hà Tĩnh có 26.656 liệt sĩ, trong đó 12.552 liệt sĩ hiện chưa xác định được phần mộ. Phía sau những con số ấy là những gia đình còn đau đáu chờ mong một cuộc trở về của người con đã hy sinh vì Tổ quốc. Trong khi nhân chứng ngày càng ít, ký ức dần phai nhạt và dấu tích chiến tranh dần mờ theo năm tháng, mỗi nguồn tin được gìn giữ, mỗi hồ sơ được khớp nối, mỗi cuộc kiếm tìm được tiếp tục đều trở nên quý giá. Hành trình ấy chưa thể dừng lại, bởi thời gian không chờ đợi và vẫn còn những người lính đang đợi được gọi tên, được trở về.

BÀI, ẢNH: KIỀU MINH - GIANG NAM - PHAN CÚC
THIẾT KẾ: HUY TÙNG
(còn nữa)