Bộ Tư pháp đang thẩm định dự thảo nghị định của Chính phủ quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố do Bộ Nội vụ xây dựng.
Dự thảo được xây dựng trong bối cảnh việc sắp xếp thôn, tổ dân phố thời gian qua đã đạt nhiều kết quả quan trọng, song thực tiễn quản lý ở cơ sở tiếp tục đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện quy định pháp luật, nhất là sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã năm 2025.
Theo số liệu của Bộ Nội vụ, thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW và các quy định của pháp luật hiện hành, số lượng thôn, tổ dân phố trên cả nước đã giảm từ 136.824 đơn vị năm 2015 xuống còn 89.574 đơn vị năm 2025, giảm 47.250 thôn, tổ dân phố, tương đương 34,53%.
Tuy nhiên, Bộ Nội vụ cho biết hiện vẫn còn nhiều thôn, tổ dân phố chưa bảo đảm tiêu chí về quy mô số hộ gia đình theo quy định hiện hành; quy mô cũng không đồng đều giữa các vùng, miền. Cả nước còn khoảng 21.199 thôn dưới 150 hộ, tập trung chủ yếu tại khu vực miền núi phía Bắc. Trong khi đó, tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều tổ dân phố có quy mô lớn, trên 1.000 hộ.
Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã năm 2025, bình quân số thôn, tổ dân phố trên mỗi đơn vị hành chính cấp xã tăng mạnh, từ khoảng 9 thôn, tổ dân phố/xã lên khoảng 27 thôn, tổ dân phố/xã. Cụ thể, từ 89.574 thôn, tổ dân phố trên 10.035 đơn vị hành chính cấp xã, sau sắp xếp còn 89.574 thôn, tổ dân phố trên 3.321 đơn vị hành chính cấp xã. Điều này làm tăng số lượng đầu mối, tạo áp lực quản lý lớn đối với chính quyền cấp xã, trong khi các quy định hiện hành chưa được điều chỉnh phù hợp với thực tiễn.
Sắp xếp phù hợp mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Về thành lập, tổ chức lại, giải thể, đặt tên, đổi tên thôn, tổ dân phố, dự thảo nghị định cơ bản kế thừa các quy định hiện hành, đồng thời sửa đổi, bổ sung một số nguyên tắc để phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu quản lý của chính quyền cấp xã.
Theo đó, việc thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể, đặt tên, đổi tên thôn, tổ dân phố phải bảo đảm tuân thủ quy định của pháp luật; dân chủ, công khai, minh bạch; phù hợp điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội, đặc điểm dân cư, phong tục, tập quán và nguyện vọng của cộng đồng dân cư.
Dự thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu sắp xếp, tổ chức lại các thôn, tổ dân phố chưa bảo đảm tiêu chí nhằm tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở.
Quy định tiêu chí quy mô hộ gia đình theo từng vùng, miền
Một nội dung đáng chú ý của dự thảo là quy định cụ thể tiêu chí quy mô số hộ gia đình đối với thôn, tổ dân phố theo từng vùng, miền. Việc xây dựng tiêu chí này được thực hiện trên cơ sở rà soát quy định hiện hành, đánh giá mức độ tập trung dân cư và yêu cầu quản lý sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, nhằm tạo căn cứ thống nhất để các địa phương thực hiện sắp xếp, tổ chức lại thôn, tổ dân phố trong cả nước.
Cụ thể, dự thảo quy định: Thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh: thôn có từ 500 hộ trở lên, tổ dân phố có từ 700 hộ trở lên; vùng Trung du và miền núi phía Bắc: thôn có từ 150 hộ trở lên, tổ dân phố có từ 300 hộ trở lên; vùng Đồng bằng sông Hồng: thôn có từ 400 hộ trở lên, tổ dân phố có từ 550 hộ trở lên; vùng Bắc Trung Bộ: thôn có từ 350 hộ trở lên, tổ dân phố có từ 450 hộ trở lên; vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên: thôn có từ 350 hộ trở lên, tổ dân phố có từ 500 hộ trở lên (riêng các tỉnh Gia Lai, Lâm Đồng và Đắk Lắk, thôn có từ 300 hộ trở lên, tổ dân phố có từ 450 hộ trở lên); vùng Đông Nam Bộ: thôn có từ 400 hộ trở lên, tổ dân phố có từ 550 hộ trở lên; vùng Đồng bằng sông Cửu Long: thôn có từ 400 hộ trở lên, tổ dân phố có từ 550 hộ trở lên.
Bên cạnh tiêu chí về số hộ gia đình, dự thảo nghị định còn quy định thôn, tổ dân phố phải có cơ sở hạ tầng kinh tế-xã hội thiết yếu phục vụ sinh hoạt cộng đồng. Đồng thời, dự thảo giao UBND cấp tỉnh quy định quy mô thôn, tổ dân phố phù hợp đối với các địa bàn biên giới, hải đảo, địa hình chia cắt phức tạp hoặc có yếu tố đặc thù khác.
Xử lý các trường hợp đặc biệt phát sinh trong thực tiễn
Dự thảo nghị định cũng bổ sung quy định về thành lập thôn, tổ dân phố trong một số trường hợp đặc biệt phát sinh từ thực tiễn. Mục tiêu là đơn giản hóa quy trình, thủ tục, tạo thuận lợi cho công tác quản lý của chính quyền cấp xã và sinh hoạt của cộng đồng dân cư.
Các trường hợp đặc biệt gồm: Chuyển đổi thôn thành tổ dân phố khi thành lập phường; ghép khu dân cư mới hình thành vào thôn, tổ dân phố hiện có khi chưa đủ điều kiện thành lập thôn, tổ dân phố; chuyển giao quản lý đối với các thôn, tổ dân phố xâm canh, xâm cư.
Về trình tự, thủ tục và hồ sơ thực hiện, dự thảo kế thừa quy trình hiện hành nhưng sửa đổi, bổ sung để phù hợp với Luật Tổ chức chính quyền địa phương và Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Theo đó, UBND cấp xã có trách nhiệm xây dựng đề án; tổ chức lấy ý kiến Nhân dân bằng hình thức phù hợp theo quy định của pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở; tổng hợp, tiếp thu, giải trình ý kiến của Nhân dân để hoàn thiện hồ sơ trình HĐND cùng cấp xem xét, quyết định việc thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể, đặt tên, đổi tên thôn, tổ dân phố.
Đối với những nơi không tổ chức cấp chính quyền địa phương, UBND cấp xã xây dựng đề án và quyết định theo thẩm quyền.
Về sắp xếp, tổ chức lại thôn, tổ dân phố, dự thảo nghị định giao UBND cấp tỉnh căn cứ tiêu chí quy mô số hộ gia đình được quy định tại nghị định để rà soát, ban hành phương án tổng thể sắp xếp thôn, tổ dân phố trên địa bàn.
UBND cấp tỉnh cũng có trách nhiệm chỉ đạo UBND cấp xã xây dựng đề án sắp xếp, tổ chức lại thôn, tổ dân phố theo đúng trình tự, thủ tục quy định, bảo đảm hoàn thành trước ngày 30/6/2026./.
