Nghị định được ban hành trên cơ sở Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025 và Luật Thủy sản năm 2017 đã được sửa đổi, bổ sung qua các Luật năm 2024 và 2025. Đây là văn bản quan trọng, cụ thể hóa nhiều quy định mới của Luật Thủy sản, bảo đảm thống nhất trong tổ chức thực hiện từ Trung ương đến địa phương.
Theo Nghị định, phạm vi điều chỉnh bao gồm việc quy định chi tiết các nội dung thuộc thẩm quyền của Chính phủ được giao tại nhiều điều, khoản của Luật Thủy sản, liên quan đến khai thác, nuôi trồng, bảo vệ nguồn lợi thủy sản, quản lý tàu cá, kiểm soát hoạt động khai thác trong và ngoài vùng biển Việt Nam.
Bên cạnh đó, Nghị định quy định cụ thể về giám sát viên trên tàu cá Việt Nam hoạt động khai thác ở vùng biển Việt Nam; việc cấp phép xuất khẩu các loài thủy sản thuộc danh mục cấm xuất khẩu hoặc xuất khẩu có điều kiện nhưng chưa đáp ứng điều kiện, trong trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế.
Đáng chú ý, Nghị định bổ sung các quy định về kiểm soát tàu nước ngoài khai thác, vận chuyển, chuyển tải thủy sản cập cảng Việt Nam; kiểm soát thủy sản, sản phẩm thủy sản có nguồn gốc từ khai thác được vận chuyển bằng tàu công ten nơ nhập khẩu vào Việt Nam, qua đó tăng cường thực thi các cam kết quốc tế, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực gỡ “thẻ vàng” IUU của Ủy ban châu Âu.
Đối tượng áp dụng của Nghị định là các tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài hoạt động thủy sản hoặc có liên quan đến hoạt động thủy sản trong nội địa, đảo, quần đảo và vùng biển của Việt Nam; đồng thời áp dụng đối với tổ chức, cá nhân Việt Nam khai thác thủy sản ngoài vùng biển Việt Nam.
Nghị định dành một điều để giải thích từ ngữ, làm rõ nhiều khái niệm chuyên ngành quan trọng, góp phần thống nhất cách hiểu và áp dụng trong thực tiễn. Trong đó, các khái niệm về nuôi trồng thủy sản thâm canh, bán thâm canh; giá thể trong nuôi trồng thủy sản; tuyến bờ, tuyến lộng; hệ thống và thiết bị giám sát hành trình tàu cá; chuyển tải thủy sản; tàu hậu cần nghề cá… được quy định cụ thể.
Đặc biệt, Nghị định giải thích rõ các hành vi khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), phù hợp với luật pháp quốc tế và các khuyến nghị của các tổ chức quản lý nghề cá khu vực. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm trong hoạt động khai thác thủy sản.
Nghị định cũng quy định cụ thể về khu neo đậu tránh trú bão cho tàu cá, trung tâm nghề cá lớn và tàu phục vụ nuôi trồng thủy sản, góp phần hoàn thiện hệ thống hạ tầng nghề cá, bảo đảm an toàn cho ngư dân, nâng cao hiệu quả sản xuất và dịch vụ hậu cần thủy sản.
Một điểm nhấn của Nghị định là quy định chung về thực hiện thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa, thuận lợi cho tổ chức, cá nhân. Theo đó, hồ sơ có thể được nộp trực tiếp tại Bộ phận Một cửa, thông qua dịch vụ bưu chính công ích hoặc nộp trực tuyến trên Cổng Dịch vụ công quốc gia, Ứng dụng định danh quốc gia.
Nghị định cho phép sử dụng hồ sơ điện tử, bản scan hợp lệ, giảm yêu cầu nộp bản sao chứng thực, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân đối với tính hợp pháp của hồ sơ. Trong trường hợp thiên tai, dịch bệnh, cơ quan có thẩm quyền được áp dụng hình thức đánh giá trực tuyến, tạm hoãn hoặc gia hạn giấy phép, giấy chứng nhận, bảo đảm vừa linh hoạt vừa chặt chẽ trong quản lý.
Nghị định dành riêng Chương II quy định về Quỹ bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản, xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức và cơ chế hoạt động của Quỹ ở Trung ương và cấp tỉnh.
Theo đó, Quỹ có chức năng hỗ trợ các chương trình, dự án, hoạt động phi dự án về bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản không nằm trong kế hoạch ngân sách nhà nước. Nguồn tài chính của Quỹ được hình thành từ các khoản đóng góp tự nguyện, tài trợ, ủy thác của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước, được quản lý theo quy định về quỹ tài chính ngoài ngân sách nhà nước.
Quỹ được sử dụng để tuyên truyền, giáo dục, phục hồi hệ sinh thái, tái tạo nguồn lợi thủy sản, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, tạo sinh kế bền vững cho ngư dân, cũng như hỗ trợ hoạt động của các Quỹ cấp tỉnh và Quỹ cộng đồng. Việc quản lý, sử dụng tài chính của Quỹ phải tuân thủ quy định của pháp luật về ngân sách, kế toán, chịu sự thanh tra, kiểm tra, kiểm toán của cơ quan có thẩm quyền.
Việc ban hành Nghị định quy định chi tiết thi hành Luật Thủy sản được đánh giá là bước đi cần thiết, kịp thời, góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực thủy sản. Nghị định không chỉ tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ, tái tạo nguồn lợi thủy sản mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế thủy sản theo hướng bền vững, có trách nhiệm, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.
Các quy định mới về kiểm soát khai thác, giám sát hành trình tàu cá, quản lý IUU và cải cách thủ tục hành chính được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của ngư dân, doanh nghiệp, đồng thời khẳng định cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản và phát triển ngành thủy sản hiện đại, bền vững.
