Đặc sắc những lễ hội gắn với danh nhân ở Hà Tĩnh

1. Tưởng nhớ bậc liệt nữ dâng “Kê minh thập sách”

Nơi cửa biển Hải Ninh lộng gió, lễ hội đền Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu hằng năm như mạch nguồn tri ân chảy suốt hàng thế kỷ. Nơi đây, người dân tưởng nhớ bậc liệt nữ tài sắc Quý phi Bích Châu (?-1377), vợ vua Trần Duệ Tông - người dâng “Kê minh thập sách” trị quốc an dân và ngã xuống trong cuộc chinh phạt Chiêm Thành năm 1377, để lại khí tiết sáng ngời “Nữ trung hào kiệt”.

Lễ hội diễn ra vào ngày 11-12/2 âm lịch, trong không khí linh thiêng nơi cửa biển. Tối ngày 11, nghi lễ tiên thường và cáo tế mở đầu không gian thành kính; cỗ thục, hương đèn đỏ rực được các bô lão túc trực suốt đêm. Sáng 12, khi đoàn thuyền rẽ sóng cập bờ cũng là lúc kiệu rước và hương án được đưa vào đền trong tiếng trống, tiếng nhạc nghi trượng uy nghiêm. Văn tế vang lên trầm hùng làm người dự lễ lặng đi trước tiết nghĩa của bậc quý phi.

Đặc sắc nhất là lễ rước linh vị ra bờ sông dự hội chèo bơi hầu Thánh Mẫu. 3 thuyền dài, sắc áo rực rỡ, nhịp chèo nhịp trống hòa làm một, vẽ lên bức tranh lễ hội vừa hào sảng, vừa đằm sâu truyền thống biển. Những trò chơi dân gian và thể thao cộng đồng tiếp nối, tạo nên không khí tưng bừng mà vẫn thấm đẫm sự thành kính. Lễ hội là dịp bồi đắp lòng yêu nước, gìn giữ hồn cốt văn hóa và quảng bá vẻ đẹp đền thờ Chế Thắng muôn phương.

2. Lời tri ân nơi miền sơn cước

Mỗi mùa xuân, miền quê Hương Sơn lại rộn ràng trong không khí lễ hội Hải Thượng Lãn Ông. Đây là ngày hội tri ân Đại danh y Lê Hữu Trác (1724-1791), người đặt nền móng cho y học cổ truyền Việt Nam, với bộ sách “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” gồm 66 quyển cùng những lời răn về y đức đã trở thành di sản vô giá của nền y học Việt Nam.

Gắn với không gian quần thể di tích Lê Hữu Trác, lễ hội gồm 2 phần: phần lễ diễn ra ngày 13-14 tháng Giêng với lễ dâng hương, rước linh vị, lễ cầu an; phần hội thường diễn ra từ 1 tuần trước đó với không khí sôi nổi của các hội thi, trò chơi dân gian như: đua thuyền trên sông Ngàn Phố, thi thả diều, gói nấu bánh chưng, đẩy gậy, vật tay… Trong đó, hội đua thuyền luôn thu hút hàng nghìn người xem, tạo nên không khí rộn ràng đầu năm.

Năm 2024, kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Đại danh y Lê Hữu Trác, UNESCO vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới; đồng thời mộ và khu lưu niệm Lê Hữu Trác được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, càng làm cho lễ hội thêm ý nghĩa.

3. Dấu ấn đạo lý dưới chân Hồng Lĩnh

Dưới chân núi Hồng Lĩnh, ở miền đất Đậu Liêu (cũ) nay là phường Nam Hồng Lĩnh, lễ hội Báo ân Đô Đài hằng năm là dịp người dân tưởng nhớ Ngự sử Bùi Cầm Hổ (1390-1483). Ông là vị quan nổi tiếng cương trực, liêm chính đầu thời Hậu Lê, người đã để lại dấu ấn sâu đậm trong chính sử và đời sống quê hương Hà Tĩnh.

Từ nhỏ, Bùi Cầm Hổ sớm bộc lộ tư chất thông minh, khảng khái. Suốt 30 năm làm quan dưới 3 triều vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông và Lê Nhân Tông, ông giữ nhiều chức vụ trọng yếu, nổi tiếng xét xử công minh, thẳng thắn can gián, không sợ quyền thế. 2 lần đi sứ nhà Minh, nhiều năm trấn thủ biên cương, việc nào ông cũng hoàn thành bằng thực tài và lòng trung trực.

Khi về trí sĩ, ông hướng dẫn dân đắp đập, dẫn nước từ núi Hồng Lĩnh tưới cánh đồng Kẻ Treo, giúp vùng đất khô hạn trở nên trù phú. Khi mất, ông được phong Bỉnh quân Đại vương, Thượng đẳng phúc thần. Đền thờ ông tại chân núi Bạch Tỵ được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1992.

Lễ hội Báo ân Đô Đài diễn ra vào ngày 12 tháng Giêng, dân gian quen gọi “Tháng Giêng Đô Đài, tháng Hai Hương Tích”. Đặc biệt, cứ 50 năm 1 lần, Nhân dân địa phương lại tổ chức 1 kỳ đại lễ, với quy mô lớn kéo dài nhiều ngày hơn những kỳ bình thường. Nét độc đáo nhất là dựng “Đình Đụn” để hát trò, diễn tuồng, đặt bên khe Nhà Trò - con khe do chính Bùi Cầm Hổ cho đào dẫn nước năm xưa. Phần lễ trang nghiêm, phần hội rộn ràng với các trò dân gian, hát trò (diễn tuồng).

Trải qua nhiều thế kỷ, lễ hội Báo ân Đô Đài vẫn là biểu tượng sống động của đạo lý tri ân, tôn vinh nhân cách và công lao của bậc hiền tài, góp phần gìn giữ hồn cốt văn hóa Hà Tĩnh.

4. Linh thiêng nơi biển trời Cửa Sót

Nằm bên núi Nam Giới, hơn 550 năm qua, đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi vẫn uy nghi trấn giữ vùng trời biển Cửa Sót - Hà Tĩnh, trở thành một trong “tứ linh” đền thiêng của xứ Nghệ - Tĩnh. Nơi đây thờ danh tướng Lê Khôi, bậc khai quốc công thần đời Hậu Lê. Ông từng theo nghĩa quân Lam Sơn lập nhiều chiến công hiển hách, mở mang bờ cõi, chăm dân dựng nghiệp, được Nhân dân kính trọng như vị hộ quốc an dân.

Hằng năm, vào ngày 3/5 âm lịch nhân ngày giỗ của ông, lễ hội đền Lê Khôi lại rộn rã, lan tỏa nét văn hóa đặc sắc của cư dân vùng biển Thạch Khê - Lộc Hà. Từ các đền vọng ở các địa phương trong vùng, những đoàn rước kiệu theo cả đường bộ lẫn đường thủy nối nhau về đền chính. Những chiếc thuyền lướt trên sông Cửa Sót, cờ hoa rực rỡ, tiếng trống thúc vang giữa trời nước bao la, tạo nên khung cảnh linh thiêng mà trữ tình hiếm có.

Phần lễ được cử hành trang trọng gồm lễ rước, lễ dâng hương; tế giỗ theo nghi thức xưa, thể hiện tấm lòng thành kính đối với vị danh tướng “đi đến đâu, giặc tan đến đó”. Phần hội lại rộn ràng sức sống biển: đua thuyền, đi cà kheo, cờ người, bóng chuyền, giao lưu văn nghệ…

Lễ hội đền Chiêu Trưng không chỉ là dịp tri ân công đức danh tướng Lê Khôi mà còn là cuộc hội tụ văn hóa của cư dân ven biển, là điểm nhấn du lịch độc đáo, đưa vẻ đẹp truyền thống của vùng Nam Giới - Cửa Sót đến gần hơn với du khách.