Danh nhân Phan Kính - Lưỡng quốc Đình nguyên Thám hoa

(Baohatinh.vn) - Trong lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam có một danh nhân người Hà Tĩnh tài năng, phẩm hạnh lỗi lạc, không chỉ được trong nước ghi nhận mà còn được triều đình nhà Thanh (Trung Quốc) khâm phục, đó là Thám hoa Phan Kính quê xã Trường Lưu.

Thôn Phúc Lộc (xã Trường Lưu) những ngày này không khí thật rộn ràng. Cờ, biểu ngữ được trang hoàng rực rỡ chào mừng kỷ niệm 310 năm Ngày sinh Thám hoa Phan Kính (1715-2025). Trong không gian ấy, những câu chuyện rôm rả của người dân khi nhắc nhớ về vị danh nhân là người con ưu tú của quê hương càng tô đậm thêm ý nghĩa của sự kiện.

bqbht_br_c1.jpg
Tượng chân dung Thám hoa Phan Kính tại đền thờ ở xã Trường Lưu.

Anh Phan Hải Châu (SN 1984, tộc trưởng dòng họ Phan) bày tỏ: “Theo gia phả dòng họ Phan Vĩnh Gia chúng tôi thì cụ Phan Kính thuộc đời thứ 6, còn thế hệ tôi là đời thứ 15. Từ nhỏ, chúng tôi luôn được ông bà, cha mẹ truyền lại những câu chuyện về cụ Phan Kính và các bậc tiền bối đi trước. Tinh thần hiếu học, phẩm chất thanh cao, một đời làm quan hết lòng vì dân, vì nước của cụ Phan Kính không chỉ là niềm tự hào mà còn là động lực để thế hệ con cháu dòng họ Phan chúng tôi luôn nỗ lực vươn lên”.

Theo các tư liệu lịch sử, Thám hoa Phan Kính tự Dĩ Trực, hiệu Tĩnh Trai, sinh ngày 11/11 năm Ất Mùi 1715, trong một gia đình nhà nho nghèo, tại thôn Vĩnh Gia, xã Lai Thạch, huyện La Giang (nay là xã Trường Lưu). Từ nhỏ, Phan Kính đã bộc lộ tư chất thông minh, 3 tuổi đã thuộc nhiều ca dao, tục ngữ, 6 tuổi đã thuộc lòng và chép được cả quyển “Thiên gia thi”, được cha gửi cho cậu ruột là Nguyễn Quỳnh (ở làng Trường Lưu) lúc đó đang làm Giám sinh Quốc Tử Giám để nhờ dạy học. Được cậu rèn giũa, 8 tuổi, Phan Kính đã làm được cả tập thơ, nổi tiếng là thần đồng. Dù chưa đến tuổi nhưng năm 1722, xã Lai Thạch có kỳ thi sát hạch cho sĩ tử, Phan Kính đã xin được tham dự và kết quả xếp thứ nhất kỳ thi.

bqbht_br_b1.jpg
Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia Đền thờ Phan Kính tại thôn Phúc Lộc (xã Trường Lưu).

Vì gia cảnh nghèo, việc học của Phan Kính gặp nhiều khó khăn. Hơn 10 tuổi, ông đã trở thành lao động chính trong gia đình. Thế nhưng, ý chí học hành khoa cử của ông vẫn luôn mãnh liệt. Năm 1730, cha mẹ đã gửi ông ra Thăng Long học tập với các vị đại khoa ở kinh kỳ. Từ đây, con đường học vấn của ông ngày càng thăng tiến, được giới sĩ tử Tràng An suy tôn là người đứng đầu trong nhóm “Nghệ An ngũ tuyệt” (5 học trò giỏi nhất xứ Nghệ).

Năm 1735, Phan Kính trở về quê tham dự kỳ thi Hương theo quy định và đỗ Hương cống; năm 1736, ông tham gia kỳ thi Hội, bài thi được đánh giá độc đáo nhưng không hợp thời nên bị đánh hỏng. Đó cũng là yếu tố khiến Phan Kính thêm quyết tâm dùi mài kinh sử cho những kỳ thi sau này.

Năm Quý Hợi (1743), sau 2 lần bị đánh trượt (năm 1736 và 1739), Phan Kính lại tiếp tục tham gia kỳ thi Hội với quyết tâm lớn. Giai thoại kể rằng, trên đường ra Thăng Long khi đi thuyền qua sông Lam, ông đã rút con dao phòng thân trong người ra ném xuống dòng nước chảy xiết và lập lời thề với non nước, quê hương rằng: “Thi Hội, thi Đình lần này quyết chí thành đạt, nếu không, thề sẽ không trở về nữa”.

bqbht_br_c2.jpg
Anh Phan Hải Châu (ở giữa) hậu duệ Thám hoa Phan Kính bày tỏ niềm tự hào về danh nhân.

Kỳ thi Hội năm 1743 có sự tham gia của hơn 3.000 sĩ tử cả nước, trong đó có nhiều người tài năng xuất chúng như: Lê Hữu Cần, Trần Văn Trứ… Tuy nhiên, qua 2 vòng thi, Phan Kính đều xếp thứ nhất. Tại kỳ thi Đình (vòng thi phân hạng cuối cùng của kỳ thi Hội), nhà vua đã đích thân phê vào bài thi của Phan Kính “Cho đỗ Đệ nhất Giáp Tiến sĩ cập đệ, đệ tam danh” - đỗ đầu khoa thi, chủ trương không lấy Trạng nguyên, Bảng nhãn, mà chỉ lấy Thám hoa.

Sau khi đỗ Thám hoa, Phan Kính được triều đình bổ nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình như: Hàn Lâm viện đãi chế, Đông các Đại học sĩ, Đốc đồng Trấn thủ sự vụ xứ Thanh Hoa, Thự đốc thị Nghệ An, Đốc đồng Tuyên Quang kiêm thừa Chánh sứ, Kinh lược sứ, Tham mưu nhung vụ đạo Hưng Hóa… Dù ở vai trò nào, ông cũng hết lòng phụng sự, cống hiến vì dân, vì nước.

Có rất nhiều câu chuyện lịch sử kể lại thể hiện Phan Kính không chỉ vị quan thanh liêm mà còn có tài thao lược quân sự, ngoại giao, xây dựng kinh tế nổi bật. Tiêu biểu như, ông dùng nghi binh lật đổ đám quân phản loạn Nguyễn Danh Phương nổi dậy ở Thái Nguyên (1759)…

bqbht_br_c3.jpg
Sắc phong "Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ Tam danh" của nhà Vua dành cho Thám hoa Phan Kính trong kỳ thi Hội năm 1743. Ảnh chụp từ cuốn lịch sử dòng họ Phan Vĩnh Gia (xã Trường Lưu).

Đặc biệt, thể hiện mình như một sứ giả hữu nghị, năm 1760, trong chuyến đi sứ sang Trung Quốc để giải quyết vấn đề tranh chấp biên giới, Phan Kính đã khéo léo ngoại giao để giành giữ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc vừa giữ được hòa khí giữa 2 nước. Tài năng và bản lĩnh của Phan Kính đã được vua Càn Long nhà Thanh khâm phục và phong là “Lưỡng quốc Đình nguyên Thám hoa”, ban áo cẩm bào cùng 2 bức trướng quý.

bqbht_br_c4.jpg
Áo cẩm bào do vua Càn Long ban tặng cho Thám hoa Phan Kính. Ảnh chụp từ cuốn lịch sử dòng họ Phan Vĩnh Gia (xã Trường Lưu)

Việc được triều đình nước lớn ghi nhận không chỉ chứng minh tài năng và phẩm chất của Thám hoa Phan Kính mà còn mở ra mối quan hệ thân thiện giữa 2 nước Trung Hoa và Việt Nam thời bấy giờ.

Năm 1761, khi đang giữ cương vị Đốc đồng Tuyên Quang kiêm Tham mưu nhung vụ đạo Hưng Hóa, do lao lực và nhiễm chướng khí, Thám hoa Phan Kính qua đời, nhằm ngày 8/6 năm Tân Tỵ (tức ngày 7/7/1761), thọ 47 tuổi. Triều đình thương tiếc truy phong ông chức Hữu thị lang Bộ Hình, tước Quỳ Dương bá, thụy Trung hiền, giao Bộ Lễ cùng tướng sĩ hộ tống linh cữu ông về an táng tại quê nhà.

Năm 1783, bày tỏ lòng mến mộ công đức của Thám hoa Phan Kính và thực hiện tâm nguyện của người dân địa phương, vua Lê Hiển Tông sắc phong tôn cụ Phan Kính là Thành hoàng, gia phong cụ là “Anh nghị Đại vương”. Nhà vua cũng cấp kinh phí, cử thợ giỏi cùng Nhân dân địa phương xây dựng đền thờ, lăng tẩm, giao cho 3 xã Lai Thạch, Hòa Lâm, Bình Hồ (huyện La Giang) thờ phụng.

Trải qua 264 năm, kể từ lúc Thám hoa Phan Kính qua đời, đền thờ và lăng mộ ông vẫn luôn được con cháu và Nhân dân phụng thờ, tôn tạo. Ghi nhận công lao to lớn của ông, năm 1992, Bộ Văn hóa - Thông tin, Thể thao nay là Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đã xếp hạng đền thờ Phan Kính là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Tên của ông cũng đã được đặt tên đường, trường học tại một số địa phương như: Hà Nội, Nghệ An, Hà Tĩnh.

Cuộc đời của Thám hoa Phan Kính là bài học lớn về ý chí vươn lên từ gian khó, tinh thần hiếu học, cống hiến quên mình vì dân, vì nước. Ông là hiện thân của trí tuệ, tài năng và đạo đức, xứng đáng là "con người tài hoa lỗi lạc" làm rạng danh quê hương Hà Tĩnh và đất nước Việt Nam trong thế kỷ XVIII.

bqbht_br_b3.jpg
Lễ kỷ niệm 310 năm Ngày sinh Thám hoa Phan Kính (1715-2025) sẽ diễn ra sáng nay (25/11).

Kỷ niệm 310 năm Ngày sinh Thám hoa Phan Kính là sự kiện nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về trách nhiệm gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của các thế hệ cha ông đi trước. Qua đó, khơi lên niềm tự hào về truyền thống quê hương trong các tầng lớp nhân dân, làm động lực xây dựng tỉnh nhà vững vàng bước vào kỷ nguyên mới.

Chủ đề Đời sống văn hóa

Đọc thêm

Lan tỏa văn hóa quê hương bằng văn học - nghệ thuật

Lan tỏa văn hóa quê hương bằng văn học - nghệ thuật

Từ câu chuyện sáng tạo của những văn nghệ sĩ tham gia Giải thưởng VHNT Nguyễn Du lần thứ VIII cho thấy, mỗi tác phẩm không chỉ kết tinh sáng tạo, tâm huyết mà còn chuyên chở tình yêu, trách nhiệm với quê hương. Qua đó, những giá trị văn hóa và vẻ đẹp con người Hà Tĩnh tiếp tục được gìn giữ, bồi đắp và lan tỏa.
Nhà giáo cách mạng Dương Lung

Nhà giáo cách mạng Dương Lung

Cuộc đời đồng chí Dương Lung (quê xã Thạch Khê, Hà Tĩnh) là tấm gương cao đẹp của người cộng sản hết lòng vì dân, vì nước. Đồng chí đã được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý.
Đôi bàn tay già nặn đất thành "hoa”

Đôi bàn tay già nặn đất thành "hoa”

Ở tuổi 80, bà Lê Thị Sinh (thôn Xuân Hoa, xã Cổ Đạm, Hà Tĩnh) vẫn miệt mài nhào đất, nặn nồi, gìn giữ ký ức về một nghề truyền thống từng nổi tiếng khắp vùng.
Khi KOL, KOC trở thành đại sứ du lịch Hà Tĩnh

Khi KOL, KOC trở thành đại sứ du lịch Hà Tĩnh

Thông qua các hoạt động khảo sát, trải nghiệm và sáng tạo nội dung trên nền tảng số, các KOL, KOC đang góp phần đưa cảnh sắc, văn hóa, ẩm thực và con người Hà Tĩnh đến gần hơn với công chúng, mở thêm hướng quảng bá và kết nối du lịch địa phương.
Rà soát, “điểm danh” số hóa di sản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Rà soát, “điểm danh” số hóa di sản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Đợt kiểm kê được triển khai trên phạm vi toàn tỉnh nhằm rà soát, đánh giá đầy đủ hiện trạng di sản văn hóa phi vật thể, di sản tư liệu và hệ thống di tích. Qua đó, Hà Tĩnh có cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong giai đoạn mới.
Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh - Sống trong lòng người ở lại

Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh - Sống trong lòng người ở lại

Kỷ niệm 100 năm Ngày sinh nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh (24/10/1926 – 24/10/2026), người thân, đồng nghiệp và thế hệ tiếp nối càng thêm trân trọng những công trình khảo cứu văn hóa giá trị của ông, kính trọng một trí tuệ uyên bác cùng tấm lòng nhân hậu, trọn nghĩa, trọn tình với quê hương Hà Tĩnh.
Thơ Thái Kim Đỉnh - mạch nguồn trong trẻo, đậm hồn quê Nghệ - Tĩnh

Thơ Thái Kim Đỉnh - mạch nguồn trong trẻo, đậm hồn quê Nghệ - Tĩnh

Có những người đi qua cuộc đời bằng những dấu mốc công danh, sự nghiệp; cũng có những người lưu giữ hành trình của mình bằng trang sách, vần thơ và sự bền bỉ của một tấm lòng đối với con người, quê hương. Với nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh (1926 - 2017), thơ ca không phải toàn bộ sự nghiệp, nhưng là một mạch nguồn quan trọng, chảy suốt đời sống tinh thần của ông.
Bác sĩ Nguyễn Xuân Lam - tiếng quê hương nâng nhịp bước cuộc đời

Bác sĩ Nguyễn Xuân Lam - tiếng quê hương nâng nhịp bước cuộc đời

Tròn 20 năm sau quyết định đưa huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc lên sóng truyền hình trực tiếp trên kênh HTV9, Đài Truyền hình TP Hồ Chí Minh, bác sĩ Nguyễn Xuân Lam trở lại chiến trường xưa trong một chiều thu lặng gió. Với người cựu chiến binh, doanh nhân quê Hà Tĩnh, tình yêu quê hương chưa bao giờ dừng lại ở nỗi nhớ mà đã hóa thành hành trang tri thức, thành bản lĩnh cống hiến trên mỗi nhịp bước cuộc đời.
Theo mũi kim, giữ nghề nón Đan Du

Theo mũi kim, giữ nghề nón Đan Du

Từ những chiếc lá, vành tre... người dân thôn Đan Du (xã Kỳ Khang, Hà Tĩnh) đã làm nên những chiếc nón lá mộc mạc, đồng thời gìn giữ nghề truyền thống của nhiều thế hệ.
Để di sản văn hóa phi vật thể của Hà Tĩnh thành sản phẩm du lịch

Để di sản văn hóa phi vật thể của Hà Tĩnh thành sản phẩm du lịch

Dù sở hữu kho tàng di sản phi vật thể đồ sộ, nổi bật là dân ca ví, giặm và ca trù đã được UNESCO ghi danh, Hà Tĩnh vẫn đứng trước bài toán: Làm thế nào để những giá trị văn hóa ấy thực sự trở thành sản phẩm du lịch, để du khách có thể tiếp cận, doanh nghiệp có thể khai thác và nghệ nhân có thêm điều kiện gắn bó với di sản.
Người cán bộ xã ở Hà Tĩnh tâm huyết lan tỏa dân ca ví, giặm trên không gian số

Người cán bộ xã ở Hà Tĩnh tâm huyết lan tỏa dân ca ví, giặm trên không gian số

Hơn một thập kỷ gắn bó với phong trào văn hóa cơ sở, ngoài công việc của một công chức, anh Nguyễn Viết Bình - Phó Chánh Văn phòng HĐND, UBND xã Tùng Lộc (Hà Tĩnh) còn dành tâm huyết, sáng tạo cách làm mới để đưa những câu hát ông cha vươn xa, chạm đến trái tim hàng vạn người nghe trên không gian số.
Trung thu - Tỏa sáng những mùa trăng

Trung thu - Tỏa sáng những mùa trăng

Tết Trung thu ở Hà Tĩnh ngày nay mang nhiều dáng vẻ mới, với không gian, hình thức và trải nghiệm ngày càng hiện đại. Song, những giá trị làm nên hồn cốt của ngày tết đoàn viên vẫn được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ, để nét đẹp văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống đương đại.
Hà Tĩnh tổ chức lễ giỗ lần thứ 206 của Đại thi hào Nguyễn Du

Hà Tĩnh tổ chức lễ giỗ lần thứ 206 của Đại thi hào Nguyễn Du

Lễ giỗ lần thứ 206 của Đại thi hào Nguyễn Du không chỉ là nghi thức tri ân công lao bậc danh nhân văn hóa thế giới, mà còn là dịp quê hương Hà Tĩnh khơi dậy niềm tự hào, tiếp nối và lan tỏa tinh hoa ngôn ngữ cùng mạch nguồn giá trị nhân văn cao đẹp của dân tộc cho muôn đời sau.
Xin chào,
Tôi là Chatbot của
Báo Hà Tĩnh
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
Báo Hà Tĩnh nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!