Năm 1802, sau khi lên ngôi lập nên triều Nguyễn, vua Gia Long đặc biệt quan tâm đến giáo dục và khoa cử, coi đây là phương thức quan trọng để tuyển chọn nhân tài. Tháng 8 năm 1802, nhà vua cùng quần thần bàn về phép khoa cử và khẳng định cần giáo dục người học thành tài, sau đó tổ chức thi Hương, thi Hội để tuyển chọn người hiền tài. Năm 1803, triều đình tiếp tục định phép khảo khóa học trò, khuyến khích việc học và tuyển dụng những người có thực học.
Đến thời Minh Mệnh và các triều vua Thiệu Trị, Tự Đức, giáo dục và khoa cử Nho học tiếp tục được chú trọng. Từ khoa thi Hội đầu tiên năm 1822 đến khoa thi cuối cùng vào năm 1919, triều Nguyễn tổ chức 39 khoa thi Hội, thi Đình, lấy đỗ hơn 550 Tiến sĩ và Phó bảng.
Trong khoảng thời gian này, sĩ tử Hà Tĩnh tham dự 30 khoa thi Hội, thi Đình, có 53 người đỗ đạt, trong đó có 34 người đỗ Tiến sĩ (2 Thám hoa, 5 Hoàng giáp) và 19 người đỗ Phó bảng. Người khai khoa của Hà Tĩnh dưới triều Nguyễn là Phan Bá Đạt (1783 - 1846), đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Nhâm Ngọ (1822), năm Minh Mệnh thứ 3 [1].
Đến khoa thi tiếp theo, năm Minh Mệnh thứ 7 (1826), cả nước lấy 10 người thì Hà Tĩnh có 2 người đỗ là Ngụy Khắc Tuần và Võ Thời Mẫn. Năm Kỷ Sửu, Minh Mệnh thứ 10 (1829), cả nước lấy 14 người thì Hà Tĩnh có 3 người đỗ là Trương Quốc Dụng, Phan Văn Nhã và Nguyễn Thường. Khoa Nhã sĩ năm Tự Đức thứ 18 (1865), cả nước lấy 5 người thì Hà Tĩnh có 2 người đỗ đầu (Đệ Nhất giáp và Đệ Nhị giáp) là Đặng Văn Kiều và Ngô Đức Bình [2].
Không chỉ có nhiều người đỗ đạt, truyền thống khoa bảng còn được duy trì trong các gia đình và dòng họ. Có những trường hợp anh em, cha con, chú cháu cùng đỗ như: Phan Nhật Tỉnh, Phan Trọng Mưu, Phan Huy Nhuận, Phan Văn Nhã, Phan Đình Vận, Phan Đình Tuyển, Phan Đình Phùng, Ngụy Khắc Tuần, Ngụy Khắc Đản, Bùi Đình Bảo, Bùi Ước, Lê Đức, Lê Tuấn...
Dưới triều Nguyễn, người đỗ trẻ tuổi nhất là Nguyễn Xuân Soạn - đỗ Cử nhân năm 17 tuổi; người lớn tuổi nhất là Đoàn Tử Quang - đỗ Cử nhân khi đã 82 tuổi. Tại trường thi Nghệ An, có 13 người Hà Tĩnh đỗ đầu, tức Giải nguyên; huyện La Sơn cũ (huyện Đức Thọ cũ) là địa phương có nhiều người đỗ đạt nhất, với 16 người.
Một trong những đóng góp nổi bật nhất của các nhà khoa bảng Hà Tĩnh dưới triều Nguyễn là trong lĩnh vực giáo dục và khoa cử. Nhiều người Hà Tĩnh sau khi đỗ đạt đã giữ các chức vụ quan trọng tại Quốc Tử Giám, Quốc sử quán và hệ thống giáo dục địa phương. Có nhiều người giữ chức Tế tửu, Biên tu, Toản tu, Hồng lô tự khanh; nhiều người làm Giáo thụ, Huấn đạo ở các địa phương. Ngô Đức Bình, Nguyễn Liên, Nguyễn Văn Trình, Nguyễn Quán… từng giữ chức Tế tửu Quốc Tử Giám; Trương Quốc Dụng là Tổng tài Quốc Sử quán; Võ Thời Mẫn, Bùi Ước, Đinh Nho Điển… làm Biên tu, Toản tu Quốc sử quán...
Điều đáng chú ý là đội ngũ nhà khoa bảng Hà Tĩnh còn trực tiếp tham gia công tác tổ chức và chấm thi. Nhiều người từng giữ chức Chủ khảo, Phó Chủ khảo hoặc tham gia duyệt quyển, đọc quyển tại các trường thi Hương, thi Hội, thi Đình ở nhiều địa phương trong cả nước.
Đại thi hào Nguyễn Du từng làm Giám khảo trường Hải Dương năm 1807; Hoàng giáp Bùi Dương Lịch làm Giám khảo trường Sơn Nam năm 1813; Phan Bá Đạt nhiều lần tham gia công tác khảo thí ở trường Thăng Long và Thừa Thiên. Về sau, các nhà khoa bảng như: Ngụy Khắc Tuần, Trương Quốc Dụng, Nguyễn Quýnh, Bùi Thức Kiên, Lê Đức, Lê Tuấn, Ngụy Khắc Đản, Đặng Văn Kiều, Bùi Ước... tiếp tục đảm nhiệm các vị trí trong hệ thống khảo thí của triều đình.
Ở các kỳ thi Hội, thi Đình, một số nhà khoa bảng Hà Tĩnh cũng được triều đình giao những nhiệm vụ quan trọng như nhận quyển, duyệt quyển, đọc quyển, làm Phó Chủ khảo. Những nhiệm vụ này đòi hỏi người đảm nhiệm phải có trình độ học vấn và uy tín cao, qua đó cho thấy vị thế của các nhà khoa bảng Hà Tĩnh trong nền giáo dục và khoa cử đương thời.
Không chỉ tham gia thực hiện chính sách, một số trí thức Hà Tĩnh còn trực tiếp đề xuất những vấn đề liên quan đến giáo dục, khoa cử và việc trị nước. Năm Minh Mệnh thứ 5 (1825), Phan Bảo Định, khi giữ chức Tế tửu Quốc Tử Giám, đã dâng điều trần về năm việc và được nhà vua ban khen. Năm Thiệu Trị thứ 4 (1843), Ngụy Khắc Tuần cũng có kiến nghị liên quan đến quy trình và thời gian tổ chức khoa thi.
Qua những hành động trên này cho thấy, các nhà khoa bảng Hà Tĩnh không chỉ là những người thành đạt trên con đường khoa cử mà còn trực tiếp tham gia xây dựng, vận hành và hoàn thiện hệ thống giáo dục, khảo thí của triều Nguyễn. Việc được triều đình tin tưởng giao trọng trách này là một minh chứng rõ nét cho năng lực và uy tín của đội ngũ trí thức Hà Tĩnh lúc bấy giờ.
Đặc biệt, nhiều người sau khi đỗ đạt đã tham gia bộ máy nhà nước và giữ những vị trí quan trọng. Một số người nổi tiếng về phẩm chất thanh liêm, cần mẫn, thận trọng và chính trực. Hà Học Hải là một trường hợp tiêu biểu. Khi làm Tri huyện Duy Xuyên (tỉnh Quảng Nam cũ - nay là TP Đà Nẵng), ông được người dân tin yêu đến mức khi có tin được điều chuyển, dân làm đơn xin triều đình cho ở lại. Khi được vua Tự Đức hỏi về nguyên nhân, ông trả lời rằng mình chỉ lấy “đạo học yêu người làm tôn chỉ” [3].
Một trường hợp điển hình khác là Đoàn Tử Quang (1818 - 1928). Sau khi đỗ đạt, ông được đặc cách bổ dụng làm Huấn đạo huyện Hương Sơn (năm 1911), khi đã 83 tuổi, sau đó chuyển sang Huấn đạo huyện Can Lộc. Đây là trường hợp rất đặc cách, hy hữu bởi triều Nguyễn thường quy định việc bổ dụng quan lại chỉ đến năm 65 tuổi.
Bên cạnh những người tiếp tục con đường khoa cử, ra làm quan, một bộ phận trí thức Hà Tĩnh đã lựa chọn con đường đấu tranh chống thực dân Pháp, tìm đường cứu nước và giải phóng dân tộc. Tiêu biểu có Phan Đình Phùng, Ngô Đức Kế, Phan Huân, Nguyễn Cao Đôn, Võ Liêm Sơn... Điều này cho thấy, truyền thống học hành, khí tiết và tinh thần trách nhiệm với đất nước của trí thức Hà Tĩnh không chỉ thể hiện trong hoạt động khoa cử mà còn được tiếp nối trong những biến động lớn của lịch sử dân tộc.
Nhìn lại truyền thống khoa bảng Hà Tĩnh dưới triều Nguyễn có thể thấy một mạch nguồn xuyên suốt: coi trọng việc học, trọng nhân tài, đề cao khí tiết và ý thức trách nhiệm với quê hương, đất nước. Những thành quả và dấu ấn của các nhà khoa bảng Hà Tĩnh không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử giáo dục dân tộc mà còn là một giá trị văn hóa cần được tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy trong đời sống hôm nay và mai sau.
[1]. Nguyễn Tùng Lĩnh, Văn miếu, Văn thánh Hà Tĩnh, Nxb Đại học Vinh, 2024, tr.69.
[2]. Nguyễn Tùng Lĩnh, Phan Đăng Thuận, Giáo dục và Khoa cử Nho học ở Hà Tĩnh, Nxb Nghệ An, 2023, tr.129.
[3]. Hà Học Hải, quê xã An Ấp, huyện Hương Sơn (cũ), nay thuộc xã Sơn Tiến, tỉnh Hà Tĩnh, đỗ Cử nhân khoa Ất Dậu, năm Minh Mệnh thứ 6 (1825).
