Đồng bộ sách giáo khoa, đặt ra yêu cầu nào về tổ chức dạy học phù hợp với học sinh?

Tạo mặt bằng chung về học liệu

Sau 7 năm sử dụng bộ sách "Cánh Diều", năm học này, Trường Tiểu học Hương Sen - phân hiệu 2 (phường Thành Sen) chuyển sang bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống" theo chủ trương thống nhất sách giáo khoa trên toàn quốc. Nhà trường đã chủ động nghiên cứu chương trình, thống nhất cách khai thác nội dung và chuẩn bị phương pháp phù hợp, nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra thuận lợi.

Cô Trương Thị Thương, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hương Sen - phân hiệu 2 cho biết: “Việc sử dụng chung một bộ sách tạo thuận lợi cho nhà trường trong xây dựng kế hoạch giáo dục, tổ chức sinh hoạt chuyên môn, trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm giữa giáo viên. Đây cũng là điều kiện để việc tổ chức dạy học có sự thống nhất về nền tảng học liệu, nhất là trong bối cảnh học sinh có thể chuyển trường giữa các địa phương”.

Tuy nhiên, theo cô Thương, sự thống nhất về sách giáo khoa không đồng nghĩa với việc các lớp học phải được tổ chức theo cùng một cách. Cùng một nội dung, giáo viên có thể lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức và cách khai thác khác nhau, phù hợp với đặc điểm của học sinh và điều kiện thực tế của từng lớp.

Quan điểm này cũng được thể hiện rõ trong quá trình giảng dạy ở cấp THCS. Cô Lê Thị Thu Huyền - giáo viên Khoa học tự nhiên, Trường THCS Mỹ Châu (xã Mai Phụ) cho rằng: “Sách giáo khoa là học liệu quan trọng, cung cấp nền tảng để giáo viên xây dựng bài dạy, nhưng hiệu quả tiếp nhận kiến thức của học sinh còn phụ thuộc vào cách tổ chức của người dạy. Từ một nội dung trong sách, giáo viên có thể thiết kế hoạt động thảo luận, thực hành, vận dụng hoặc hướng dẫn học sinh tìm hiểu thêm những kiến thức liên quan. Cách làm này vừa bảo đảm yêu cầu của chương trình, vừa tạo cơ hội để học sinh chủ động tham gia vào quá trình học tập”.

Theo tinh thần Chương trình giáo dục phổ thông 2018, sách giáo khoa là học liệu để giáo viên tổ chức quá trình dạy học, hướng tới phát triển phẩm chất, năng lực người học. Vì vậy, cùng một nội dung, cách tiếp cận có thể được điều chỉnh theo năng lực học sinh, đặc điểm lớp học, điều kiện nhà trường và mục tiêu bài học. Nếu coi sách giáo khoa là khuôn mẫu phải truyền đạt nguyên vẹn, sự đồng bộ về học liệu rất dễ bị hiểu thành sự đồng nhất trong cách dạy. Ngược lại, khi giáo viên chủ động lựa chọn phương pháp, thiết kế hoạt động và điều chỉnh mức độ tiếp cận, bộ sách chung mới thực sự trở thành nền tảng để phát huy năng lực chuyên môn.

“Sự thống nhất về sách giúp học sinh có chung nội dung học tập, dễ theo dõi. Nhưng trong giờ học, thầy cô không chỉ dạy theo nội dung có sẵn mà còn tổ chức thảo luận nhóm, thực hành hoặc cho học sinh tìm hiểu thêm. Nhờ đó, em hiểu bài sâu hơn và biết vận dụng kiến thức vào thực tế”, em Hoàng Gia Hân, học sinh lớp 10A2, Trường THPT Phan Đình Phùng - phân hiệu chia sẻ.

Phát huy hiệu quả trong thực tiễn dạy học

Ở cấp THPT, yêu cầu phát huy tính chủ động trong tổ chức dạy học càng rõ khi học sinh có sự phân hóa về năng lực, sở thích, môn học và định hướng nghề nghiệp. Vì vậy, một bộ sách chung không đồng nghĩa với một cách dạy chung cho tất cả.

Theo thầy Phan Quang Tấn - Hiệu trưởng Trường THPT Cẩm Bình, việc sử dụng chung một bộ sách tạo thuận lợi cho nhà trường trong quản lý, tổ chức chuyên môn và xây dựng kế hoạch dạy học. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu của chương trình, các tổ chuyên môn và giáo viên vẫn cần phát huy năng lực, lựa chọn phương pháp và cách khai thác nội dung phù hợp với từng nhóm học sinh.

Từ góc độ gia đình, việc thống nhất sách giáo khoa cũng mang lại những thuận lợi trực tiếp. Chị Phạm Thị Lam (xã Sơn Tiến) bày tỏ: "Khi học sinh cùng sử dụng một bộ sách, phụ huynh thuận lợi hơn trong việc đồng hành cùng con. Nội dung học tập thống nhất giúp gia đình dễ nắm được con đang học gì, cần hỗ trợ ở phần nào. Đồng thời, khi chuyển trường, việc tiếp cận nội dung học tập cũng thuận lợi hơn, hạn chế những khác biệt về sách giáo khoa giữa các trường. Khi cần tìm thêm tài liệu tham khảo, phụ huynh cũng dễ dàng hơn trong việc lựa chọn nguồn học liệu phù hợp".

Không chỉ tạo thuận lợi trong tổ chức dạy học, việc thống nhất sách giáo khoa còn gắn với yêu cầu thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Theo thông báo về sử dụng sách giáo khoa năm học 2026-2027, toàn bộ sách giáo khoa, sách bài tập đã in từ năm 2025 trở về trước, trừ những tên sách được chỉnh sửa, phê duyệt năm 2026, tiếp tục được sử dụng và tái sử dụng. Ngoài ra, giá sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12 cũng được điều chỉnh giảm bình quân 13,3% so với năm học trước. Những thay đổi này góp phần giảm chi phí cho người học, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng sách giáo khoa.

Ông Đậu Quang Hồng - Trưởng phòng Giáo dục phổ thông, Sở GD&ĐT Hà Tĩnh cho biết: "Ngành đặc biệt coi trọng việc nâng cao chất lượng sinh hoạt chuyên môn, phát huy hiệu quả hoạt động của các tổ chuyên môn, trong đó có tổ chuyên môn liên trường. Đây là diễn đàn để cán bộ quản lý, giáo viên trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và thống nhất những nội dung liên quan đến việc triển khai, khai thác sách giáo khoa. Cùng với đó, ngành đang quan tâm xây dựng kho học liệu dùng chung, gồm kế hoạch bài dạy, hệ thống câu hỏi, ngân hàng câu hỏi theo hướng chuẩn hóa nhằm hỗ trợ các cơ sở giáo dục và giáo viên trong quá trình lựa chọn, sử dụng học liệu phù hợp".

Thực tế cho thấy, từ một bộ sách giáo khoa thống nhất đến chất lượng dạy học vẫn là cả một quá trình. Sự đồng bộ về học liệu có thể tạo ra nền tảng chung, nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào cách nhà trường tổ chức, giáo viên khai thác và khả năng đáp ứng với từng nhóm học sinh.