Bạn tôi là cán bộ ở cơ sở, nhiều năm tham gia vận động người dân thực hiện hỏa táng, xây dựng nếp sống văn minh trong việc tang. Phong trào ở địa phương được triển khai quyết liệt đến mức gia đình nào có người qua đời mà không lựa chọn hỏa táng thì hàng xóm, láng giềng cũng không đến hỗ trợ tổ chức tang lễ.
Vậy nhưng, khi mẹ qua đời, chính anh lại phải làm điều trái với những gì mình từng vận động, đó là tổ chức hung táng theo di nguyện của mẹ. Anh đành thuê dịch vụ tang lễ trọn gói để lo hậu sự. Bởi lúc sinh thời, bà đã nhiều lần căn dặn con cháu tuyệt đối không được hỏa táng. Bà sợ thiêu sẽ nóng, muốn được giữ nguyên vẹn thân thể khi về với tổ tiên và cho rằng an táng phải theo phong tục ông cha thì người đã khuất mới được yên lòng.
Câu chuyện ấy cho thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm: có những người đã tích cực vận động người khác thay đổi tập quán an táng, nhưng lại bất lực trước quan niệm của chính người thân trong gia đình.
Thực tế, không ít người cao tuổi dù khá cởi mở trước những đổi thay của xã hội, nhưng khi đề cập đến hậu sự của bản thân lại giữ quan điểm hết sức kiên quyết: phải được địa táng, nhất là hung táng theo tập quán truyền thống.
Nhiều người căn dặn con cháu từ rất sớm, coi đó là di nguyện không thể thay đổi. Và một khi mong muốn ấy đã trở thành di nguyện thì rất ít con cháu dám làm khác. Đây có lẽ là một trong những rào cản lớn nhất đối với việc thay đổi tập quán an táng. Bởi điều cần thay đổi không đơn thuần là một thói quen, mà là những quan niệm đã ăn sâu qua nhiều thế hệ, gắn với tín ngưỡng, phong tục và cả những nỗi lo về thế giới bên kia sau khi con người nhắm mắt xuôi tay.
Tại Hà Tĩnh, mặc dù từ năm 2017 đã có một đài hóa thân hoàn vũ được đầu tư hiện đại, công suất lớn và tỉnh cũng đã có chính sách hỗ trợ chi phí hỏa táng trong giai đoạn đầu nhưng số người quá cố trên địa bàn được hỏa thiêu chỉ chiếm tỉ lệ 40% số ca hỏa thiêu của cơ sở này, 60% còn lại đến từ các tỉnh liền kề. Điều đó cũng chứng minh vì sao tỉ lệ hỏa táng trên địa bàn dù tăng nhưng tăng khá chậm. Cụ thể: năm 2023 là 11,3% thì đến năm 2024 chỉ lên được gần 16,2%, năm 2025 là 16,7%.
Dĩ nhiên, không thể quy kết mọi người cao tuổi đều bảo thủ, càng không thể xem việc lựa chọn địa táng là biểu hiện của sự lạc hậu. Nhưng cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng, tâm lý muốn giữ nguyên tập quán truyền thống của một bộ phận người cao tuổi đang là rào cản đáng kể đối với việc khuyến khích hỏa táng. Đây là điều rất đáng suy nghĩ khi xã hội đang nỗ lực tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường và xây dựng nếp sống văn minh.
Trong đời sống xã hội, người cao tuổi luôn được xem là lực lượng nêu gương, là chỗ dựa tinh thần, là người gìn giữ và truyền trao những giá trị tốt đẹp cho con cháu. Chúng ta đã có nhiều phong trào phát huy vai trò người cao tuổi trong phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới, giữ gìn an ninh trật tự, xây dựng gia đình văn hóa. Vậy tại sao không phát huy chính vai trò ấy để thay đổi những tập tục không còn phù hợp với sự phát triển xã hội?
Một người cao tuổi tự nguyện đăng ký hỏa táng, công khai bày tỏ nguyện vọng với con cháu, có thể tạo nên tác động lớn hơn nhiều các cuộc tuyên truyền, vận động chung chung. Bởi trong gia đình Việt Nam, lời nói và hành động của ông bà, cha mẹ luôn có sức nặng đặc biệt. Khi người cao tuổi chủ động thay đổi, con cháu sẽ không còn phải đứng trước sự giằng co giữa lựa chọn hỏa táng văn minh với di nguyện hung táng của đấng sinh thành. Đây chính là vai trò mà hội người cao tuổi cần phát huy mạnh mẽ và thực chất hơn. Thay vì chỉ dừng ở việc lồng ghép tuyên truyền thực hiện nếp sống văn minh trong việc tang, hội cần xem vận động thay đổi nhận thức về hỏa táng là một nội dung cụ thể, lâu dài, có phương pháp và có kết quả để đánh giá.
Trước hết, phải bắt đầu từ chính đội ngũ cán bộ hội, những người có uy tín trong cộng đồng. Khi cán bộ hội, những hội viên tiêu biểu chủ động lựa chọn hỏa táng cho bản thân, họ sẽ tạo nên những tấm gương có sức thuyết phục. Sự tiên phong ấy cần được lan tỏa bằng những câu chuyện thật, con người thật, thay vì những khẩu hiệu mang tính vận động.
Cùng với đó, cần tạo ra những cuộc trao đổi cởi mở trong các chi hội, câu lạc bộ người cao tuổi, nơi hội viên có thể bày tỏ những băn khoăn về tín ngưỡng, phong tục và quan niệm truyền thống. Phải giúp mọi người hiểu rằng, sự tôn kính dành cho người đã khuất không được quyết định bởi việc thi hài hung táng hay hỏa táng, mà là ở tình cảm, đạo hiếu và cách con cháu gìn giữ những giá trị tốt đẹp mà người đi trước để lại.
Đặc biệt, cần thay đổi cả cách nhìn về chữ hiếu. Hiếu thảo không đồng nghĩa với xây dựng phần mộ thật lớn, tổ chức tang lễ thật tốn kém hay nhất thiết phải duy trì mọi tập tục của quá khứ. Sự tôn kính đối với người đã khuất trước hết nằm ở tình cảm, đạo hiếu và cách con cháu gìn giữ những giá trị tốt đẹp mà người đi trước để lại. Một tang lễ trang nghiêm, tiết kiệm, phù hợp với điều kiện gia đình và có trách nhiệm với môi trường cũng là cách thể hiện lòng thành kính.
Tuy nhiên, vận động phải gắn liền với cơ chế. Hiện nay, đơn giá cho một ca hỏa táng trọn gói từ 20 - 30 triệu đồng. Số tiền này không phải gia đình nông thôn nào cũng kham nổi. Vì vậy, bên cạnh tuyên truyền, Nhà nước cần quan tâm chính sách hỗ trợ, nhất là đối với hộ nghèo, hộ cận nghèo, các địa bàn có quỹ đất nghĩa trang hạn hẹp hoặc chịu áp lực lớn về sử dụng đất.
Dịch vụ hỏa táng cũng phải thuận tiện, minh bạch về chi phí; việc lưu giữ tro cốt, tổ chức tưởng niệm cần phù hợp với phong tục và nhu cầu chính đáng của từng gia đình.
Người cao tuổi vốn đã dành phần lớn cuộc đời để vun đắp cho gia đình, quê hương và xã hội. Nếu tiếp tục tiên phong trong việc thay đổi quan niệm về hậu sự, lựa chọn những hình thức an táng tiết kiệm tài nguyên, thân thiện hơn với môi trường, đó cũng là cách để lại di sản tốt đẹp cho con cháu.
Và có lẽ, trong rất nhiều phong trào phát huy vai trò nêu gương của người cao tuổi thì đây là một sự nêu gương đặc biệt: nêu gương không chỉ trong cách sống, mà cả trong lựa chọn về sự ra đi!
