1. Thực tiễn công tác chữa cháy cho thấy, các vụ cháy xảy ra tại nhà xưởng sản xuất thường có diễn biến nhanh và phức tạp. Nguyên nhân là do nhà sản xuất thường có diện tích lớn, không gian thông suốt, tải trọng cháy cao; nhiều công trình sử dụng kết cấu thép không được bảo vệ chống cháy, dễ bị biến dạng, sụp đổ khi chịu tác động của nhiệt độ cao. Khi xảy ra cháy, đám cháy có thể lan truyền nhanh theo dây chuyền sản xuất, kho nguyên liệu, băng tải, hệ thống cáp điện; quá trình cháy các vật liệu như nhựa, cao su, sơn, dung môi sinh ra nhiều khói và khí độc, gây khó khăn lớn cho việc thoát nạn của người lao động cũng như việc tiếp cận, triển khai chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ.
Để chủ động phòng ngừa cháy, nổ, bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe của người lao động và hạn chế thiệt hại về tài sản, QCVN 10:2025/BCA - Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về trang bị, bố trí phương tiện phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ cho nhà và công trình đã quy định tương đối đầy đủ các yêu cầu về trang bị, thiết kế và lắp đặt phương tiện, hệ thống PCCC đối với nhà, công trình sử dụng với mục đích sản xuất. Khác với nhiều loại hình công trình dân dụng, yêu cầu trang bị đối với nhà sản xuất không chỉ căn cứ vào số tầng, diện tích mà còn phụ thuộc rất lớn vào hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ của nhà, gian phòng, loại hình và công suất sản xuất.
Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng thực tế, nhiều chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế và cơ sở sản xuất vẫn còn lúng túng trong việc xác định hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ, xác định công trình thuộc trường hợp nào và cần trang bị những phương tiện gì. Không ít trường hợp chỉ xem xét yêu cầu trang bị cho toàn bộ nhà mà bỏ qua các gian phòng sản xuất, khu vực, thiết bị có tính nguy hiểm cháy cao nằm bên trong như phòng sơn, phòng pha chế dung môi, kho nguyên liệu, hầm cáp, băng tải kín, máy biến áp…, hoặc không rà soát lại giải pháp PCCC khi thay đổi dây chuyền công nghệ, nguyên liệu sản xuất, dẫn đến lựa chọn giải pháp chưa phù hợp, phải điều chỉnh trong quá trình thiết kế, thi công hoặc vận hành.
Trên cơ sở các quy định của QCVN 10:2025/BCA và các tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan, bài viết này giới thiệu một số nội dung cơ bản về nguyên tắc xác định quy mô công trình và hướng dẫn trang bị phương tiện, hệ thống PCCC đối với nhà, công trình sử dụng với mục đích sản xuất, đồng thời bổ sung bảng tổng hợp tra cứu nhanh và khuyến nghị thực hiện cụ thể góp phần giúp các tổ chức, cá nhân thuận lợi hơn trong quá trình nghiên cứu, áp dụng và thực hiện đúng quy định của pháp luật.
2. Xác định đúng quy mô công trình - Bước đầu tiên để lựa chọn phương tiện phòng cháy, chữa cháy phù hợp
Việc trang bị phương tiện, hệ thống PCCC không áp dụng theo một công thức chung cho tất cả các nhà sản xuất, mà được xác định trên cơ sở quy mô, tính chất nguy hiểm cháy và đặc điểm cụ thể của từng công trình. Một xưởng may mặc, một nhà máy chế biến gỗ, một xưởng cơ khí gia công kim loại hay một nhà máy sản xuất sơn, dung môi có mức độ nguy hiểm cháy, nổ hoàn toàn khác nhau. Vì vậy, việc xác định đúng quy mô và tính chất nguy hiểm cháy của công trình là bước đầu tiên và có ý nghĩa quyết định trong quá trình lựa chọn giải pháp PCCC.
Trước khi xác định công trình phải trang bị những phương tiện hoặc hệ thống PCCC nào, cần thực hiện đầy đủ các bước sau:
Thứ nhất, xác định hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ của nhà và từng gian phòng sản xuất. Theo quy định tại Điều 1.5.2 QCVN 10:2025/BCA, nhà, công trình và gian phòng có công năng sản xuất (nhóm F5) được phân thành các hạng A, B, C (C1 đến C4), D, E theo QCVN 06:/BXD. Việc xác định hạng nguy hiểm cháy phải căn cứ vào tính chất, khối lượng nguyên liệu, vật liệu, sản phẩm thực tế có trong gian phòng và quy trình công nghệ sản xuất và bảo đảm quy định tại QCVN 06:2022/BXD và sửa đổi 01:2023/BXD.
Thứ hai, xác định quy mô công trình. Các thông số cần xem xét bao gồm số tầng, chiều cao, tổng diện tích sàn, diện tích từng gian phòng, khối tích và công suất, sản lượng sản xuất. Đối với nhà sản xuất cần lưu ý: sàn công tác, sàn đỡ thiết bị và sàn lửng nằm ở cao độ bất kỳ không tính vào số tầng khi có diện tích không lớn hơn 40 % diện tích một tầng của nhà, nếu lớn hơn thì phải tính như một tầng; diện tích gian phòng được tính cho phần được bao quanh bởi các bộ phận ngăn cháy đạt giới hạn chịu lửa theo quy định tại Điều 1.5.10 QCVN 10:2025/BCA; khối tích nhà là căn cứ để xác định số tia phun và lưu lượng nước chữa cháy trong nhà, ngoài nhà; công suất, sản lượng sản xuất là căn cứ để xác định yêu cầu trang bị mặt nạ phòng độc cách ly, hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà và phương tiện chữa cháy cơ giới đối với một số loại hình cơ sở sản xuất.
Trên cơ sở các tiêu chí này, chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế và cơ quan quản lý có thể xác định chính xác công trình thuộc trường hợp nào để áp dụng các quy định về bình chữa cháy, phương tiện chiếu sáng sự cố, chỉ dẫn thoát nạn, dụng cụ phá dỡ thô sơ, hệ thống báo cháy tự động, hệ thống họng nước chữa cháy trong nhà, hệ thống chữa cháy tự động, hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà và phương tiện chữa cháy cơ giới theo đúng quy định của QCVN 10:2025/BCA.
Bên cạnh đó, việc xác định yêu cầu trang bị hệ thống báo cháy tự động, chữa cháy tự động phải được thực hiện theo trình tự quy định tại Điều 1.5.9 QCVN 10:2025/BCA: trước tiên xác định cho toàn bộ nhà (Bảng A.1), sau đó cho từng hạng mục, khu vực (Bảng A.2), từng gian phòng (Bảng A.3) và thiết bị nằm trong phạm vi công trình (Bảng A.4) và bảo đảm quy định tại Điều 1.5.10 QCVN 10:2025/BCA: “Đối với nhà bậc chịu lửa I, II, III không được phân chia hoặc được phân chia thành các gian phòng bởi các kết cấu xây dựng: tường ngăn cháy, sàn ngăn cháy có giới hạn chịu lửa thấp hơn REI 45, vách ngăn cháy có giới hạn chịu lửa thấp hơn EI 45; đối với nhà bậc chịu lửa IV, V không được phân chia hoặc được phân chia thành các gian phòng bởi các kết cấu xây dựng: tường, sàn có giới hạn chịu lửa thấp hơn REI 15, vách có giới hạn chịu lửa thấp hơn EI 15 thì trang bị hệ thống báo cháy tự động và/hoặc hệ thống chữa cháy tự động tương ứng với gian phòng theo Bảng A.3.”
3. Bảng tổng hợp và một số nội dung hướng dẫn trang bị các phương tiện, hệ thống phòng cháy, chữa cháy đối với nhà, công trình sử dụng với mục đích sản xuất
Bảng 1. Bảng tổng hợp yêu cầu trang bị phương tiện, hệ thống PCCC
- Bình chữa cháy: Mọi nhà và công trình sử dụng với mục đích sản xuất đều phải được trang bị bình chữa cháy xách tay hoặc bình chữa cháy có bánh xe, không phụ thuộc quy mô, kể cả những khu vực đã được trang bị hệ thống chữa cháy tự động.
- Phương tiện chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn: Nhà sản xuất phải được bố trí hệ thống chiếu sáng sự cố, biển chỉ dẫn lối ra và chỉ hướng thoát nạn để nhanh chóng nhận biết lối thoát an toàn. Đối với các tầng có diện tích lớn hơn 1.000 m² hoặc có từ hai lối ra thoát nạn trở lên, cần bố trí thêm sơ đồ chỉ dẫn thoát nạn.
- Dụng cụ phá dỡ thô sơ và mặt nạ phòng độc cách ly: Nhà sản xuất không phụ thuộc quy mô phải trang bị tối thiểu 01 bộ dụng cụ phá dỡ thô. Đối với một số như cơ sở chế biến khí đốt, nhà máy lọc dầu, hóa dầu, nhà máy điện, nhà máy dệt có quy mô theo Bảng F.1 Phụ lục F, phải trang bị tối thiểu 03 bộ mặt nạ phòng độc cách ly, bố trí tại phòng trực điều khiển chống cháy hoặc khu vực thường trực PCCC.
- Hệ thống báo cháy tự động: Đối với toàn bộ nhà, Bảng A.1 Phụ lục A quy định nhà chế biến, lưu trữ nông sản dạng hạt có tổng diện tích sàn từ 500 m2 trở lên phải trang bị hệ thống báo cháy tự động (không yêu cầu đối với nhà dạng hở). Đối với các nhà sản xuất khác, yêu cầu trang bị chủ yếu được xác định theo gian phòng sản xuất tại mục 2 Bảng A.3, phụ thuộc vào hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ, vị trí bố trí (tầng hầm, tầng bán hầm hay tầng trên mặt đất) và diện tích gian phòng như tổng hợp tại Bảng 2 dưới đây.
Bảng 2. Ngưỡng trang bị hệ thống báo cháy, chữa cháy tự động cho gian phòng sản xuất (mục 2 Bảng A.3 QCVN 10:2025/BCA)
- Hệ thống họng nước chữa cháy trong nhà: Theo Mục 2 Bảng B.1 Phụ lục B QCVN 10:2025/BCA, nhà sản xuất hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ A, B, C, D có tổng diện tích sàn từ 500 m2 trở lên phải được trang bị hệ thống họng nước chữa cháy trong nhà. Số tia phun và lưu lượng nước tối thiểu được xác định theo Phụ lục H QCVN 10:2025/BCA.
- Hệ thống loa thông báo và hướng dẫn thoát nạn: Nhà sản xuất có tổng diện tích sàn từ 18 000 m2 trở lên và có từ 300 người trên 1 tầng trở lên phải trang bị hệ thống loa thông báo và hướng dẫn thoát nạn. Tín hiệu âm thanh phải cao hơn ít nhất 15 dBA so với mức ồn thường xuyên tại gian phòng; tại các khu vực có mức ồn trên 95 dBA hoặc người lao động sử dụng thiết bị chống ồn, hệ thống phải kết hợp cảnh báo bằng ánh sáng.
- Hệ thống chữa cháy tự động: Cùng với hệ thống báo cháy tự động, hệ thống chữa cháy tự động có vai trò khống chế hoặc dập tắt đám cháy ngay từ khi mới phát sinh, hạn chế cháy lan trong nhà xưởng có tải trọng cháy lớn. Đối với toàn bộ nhà, nhà chế biến, lưu trữ nông sản dạng hạt có tổng diện tích sàn từ 3 000 m2 trở lên phải trang bị hệ thống chữa cháy tự động (không yêu cầu đối với nhà dạng hở). Đối với gian phòng sản xuất, ngưỡng trang bị thực hiện theo Bảng 2 nêu trên.
Chất chữa cháy sử dụng trong hệ thống phải có hiệu quả phù hợp với loại đám cháy của khu vực bảo vệ; khi sử dụng chất chữa cháy có nguy hiểm cho người (khí CO2, khí trơ…) phải tính toán thời gian thoát nạn bảo đảm người cuối cùng thoát ra khỏi khu vực bảo vệ trước khi hệ thống xả. Đối với khu vực không thường xuyên có người với diện tích không quá 100 m2, cho phép trang bị bình khí, bình sol-khí chữa cháy tự động kích hoạt có chức năng giám sát, liên động với hệ thống báo cháy tự động để thay thế hệ thống chữa cháy tự động.
- Hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà: Theo Bảng C.1 Phụ lục C QCVN 10:2025/BCA, các cơ sở sản xuất phải trang bị hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà gồm: cơ sở đóng mới, sửa chữa, bảo dưỡng phương tiện thủy nội địa, tàu biển có tổng diện tích sàn từ 1 500 m2 trở lên; nhà máy nhiệt điện; nhà máy lọc dầu, nhà máy lọc, hóa dầu, nhà máy chế biến khí, nhà máy sản xuất nhiên liệu sinh học; cơ sở sản xuất vật liệu nổ, tiền chất thuốc nổ công nghiệp; khu liên hợp gang thép, nhà máy sản xuất, lắp ráp ô tô, công trình sản xuất săm, lốp ô tô có tổng sản lượng trên 1 triệu chiếc/năm, công trình sản xuất sản phẩm hóa dầu có tổng sản lượng trên 50 nghìn tấn sản phẩm/năm (nhóm này không yêu cầu đối với các nhà, công trình nằm trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp). Cho phép không trang bị khi công trình nằm trong bán kính 400 m tính từ trụ cấp nước chữa cháy hoặc bến lấy nước của nguồn nước tự nhiên, nhân tạo đến mọi điểm của nhà và bảo đảm lưu lượng, trữ lượng nước chữa cháy theo quy định.
- Phương tiện chữa cháy cơ giới: Theo Bảng D.1 Phụ lục D QCVN 10:2025/BCA, nhà máy nhiệt điện có tổng công suất từ 600 MW đến dưới 1 200 MW phải trang bị 01 xe ô tô chữa cháy, từ 1 200 MW trở lên phải trang bị 02 xe; nhà máy thủy điện từ 1 000 MW trở lên trang bị 01 xe; nhà máy thủy điện dưới 1 000 MW, nhà máy nhiệt điện dưới 600 MW trang bị 01 máy bơm chữa cháy khiêng tay; nhà máy dệt có công suất từ 25 triệu m2/năm trang bị 01 xe; nhà máy lọc dầu, nhà máy lọc, hóa dầu trang bị 02 xe; cơ sở chế biến khí đốt có công suất từ 10 triệu m3 khí/ngày đêm trở lên trang bị 01 xe. Các dự án liền kề hoặc có bán kính phục vụ chữa cháy không quá 03 km do cùng một tổ chức quản lý vận hành thì được xem xét trang bị theo dự án có yêu cầu lớn hơn.
4. Một số khuyến nghị khi áp dụng quy định
Thứ nhất, chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế cần thực hiện đầy đủ các bước xác định quy mô công trình (Mục 2), trong đó đặc biệt chú trọng việc xác định chính xác hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ của nhà và từng gian phòng sản xuất ngay từ giai đoạn lập dự án, thiết kế; tránh chỉ căn cứ vào diện tích hoặc số tầng của công trình để xác định yêu cầu trang bị.
Thứ hai, đối với cơ sở sản xuất có nhiều hạng mục nhà độc lập hoặc nhà xưởng có nhiều gian phòng, khu vực với công năng, hạng nguy hiểm cháy khác nhau, việc xác định yêu cầu trang bị phải được thực hiện riêng cho từng hạng mục, gian phòng, thiết bị theo trình tự quy định tại Điều 1.5.9 và Điều 1.5.10 QCVN 10:2025/BCA.
Thứ ba, trong quá trình sử dụng, cơ sở cần thực hiện bảo dưỡng phương tiện, hệ thống PCCC theo Điều 1.5.13 QCVN 10:2025/BCA (hệ thống báo cháy, chữa cháy, họng nước, cấp nước chữa cháy, chiếu sáng sự cố ít nhất 01 năm một lần; bình chữa cháy ít nhất 06 tháng một lần), bảo đảm các phương tiện luôn ở trạng thái sẵn sàng hoạt động.
5. Kết luận
Việc xác định đúng quy mô, hạng nguy hiểm cháy và cháy nổ của công trình và lựa chọn đầy đủ phương tiện, hệ thống PCCC ngay từ giai đoạn thiết kế có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm an toàn cho người lao động và tài sản của doanh nghiệp, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa, hạn chế thiệt hại khi xảy ra cháy, nổ. Việc nghiên cứu và áp dụng đúng các quy định của QCVN 10:2025/BCA cùng các tiêu chuẩn kỹ thuật có liên quan sẽ giúp chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế lựa chọn giải pháp phù hợp, bảo đảm hiệu quả đầu tư và đáp ứng yêu cầu an toàn PCCC đối với từng loại hình nhà, công trình sản xuất.
Trong thời gian tới, Cục Cảnh sát PCCC và CNCH sẽ tiếp tục tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến và hướng dẫn áp dụng các quy định của QCVN 10:2025/BCA đối với từng loại hình nhà, công trình, góp phần hỗ trợ chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế, doanh nghiệp và người dân thực hiện đúng quy định, nâng cao hiệu quả công tác phòng cháy, chữa cháy.
