Ở tuổi 80, bà Nguyễn Thị Huệ (thôn Thống Nhất, xã Việt Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh) vẫn đều đặn chằm từng chiếc nón như một thói quen khó bỏ.
Với bà, làm nón không đơn thuần là công việc kiếm thêm thu nhập mà còn là cách gìn giữ một nghề truyền thống đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Điều khiến bà trăn trở nhất là khi những người cùng thế hệ không còn đủ sức làm nghề, liệu sẽ còn ai tiếp tục nối nghề?
Bà Nguyễn Thị Huệ bày tỏ: "Tôi làm nón từ khi còn nhỏ, đến nay cũng hơn 50 năm rồi. Bây giờ làm nón thu nhập chẳng được bao nhiêu, nhưng bỏ thì tiếc lắm vì đây là nghề của cha ông để lại. Chỉ mong sau này vẫn còn người trẻ học và làm nghề, chứ nếu lớp chúng tôi già đi mà không còn ai nối tiếp thì nghề làm nón cũng khó giữ được".
Tại thôn Thống Nhất, xã Việt Xuyên, nghề làm nón Ba Giang vẫn được duy trì. Trung bình mỗi ngày, một người có thể làm từ 2 - 3 chiếc nón với giá bán khoảng 80.000 - 100.000 đồng/chiếc. Tuy nhiên, việc tiêu thụ sản phẩm vẫn chủ yếu dựa vào thương lái và khách quen. Công tác xây dựng thương hiệu, quảng bá trên nền tảng số hay ứng dụng thương mại điện tử còn nhiều hạn chế. Chính những khó khăn về đầu ra khiến nghề làm nón gặp không ít trở ngại trong việc mở rộng sản xuất và thu hút lao động trẻ.
Thực tế này cũng diễn ra ở nhiều làng nghề khác trên địa bàn Hà Tĩnh. Khi thị trường không ngừng thay đổi nhưng sản phẩm làng nghề chậm đổi mới, sức cạnh tranh ngày càng thu hẹp. Tại làng nghề đan lát ở thôn Nam Giang, xã Thạch Hà, đến nay chỉ còn khoảng 40 hộ duy trì sản xuất, không khí lao động không còn nhộn nhịp như trước.
Ông Nguyễn Văn Lâm - Trưởng thôn Nam Giang chia sẻ: "Trước đây nhiều hộ sống bằng nghề đan lát. Bây giờ hàng công nghiệp nhiều, sản phẩm thủ công bán chậm hơn, giá lại không cao. Chúng tôi chủ yếu vẫn bán cho khách quen hoặc thương lái nên thu nhập thấp".
Trong khi đó, tại xã Tùng Lộc, nhiều hộ sản xuất hương đã lựa chọn hướng đi mới để duy trì nghề truyền thống. Bên cạnh việc nâng cao chất lượng sản phẩm, các cơ sở còn chú trọng xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP, đầu tư bao bì và mở rộng thị trường tiêu thụ. Nhờ đó, nghề không chỉ được gìn giữ mà còn tạo thêm giá trị kinh tế cho người dân.
Anh Đặng Công Nhì, chủ hộ kinh doanh nhang sạch ở xã Tùng Lộc cho hay: "Giữ nghề bây giờ phải đi cùng đổi mới. Ngoài nâng cao chất lượng sản phẩm, chúng tôi thường xuyên thay đổi mẫu mã, đầu tư bao bì, quảng bá trên mạng xã hội và bán qua sàn thương mại điện tử để tiếp cận nhiều khách hàng hơn. Có đầu ra ổn định thì người làm nghề mới yên tâm gắn bó".
Hà Tĩnh hiện có khoảng 40 làng nghề và nghề truyền thống. Mỗi làng nghề đều mang trong mình những giá trị văn hóa riêng, nhưng cũng đang đối mặt với áp lực rất thực từ thị trường, sự thay đổi nhu cầu tiêu dùng và dịch chuyển lao động. Khi nghề không tạo được thu nhập đủ sức cạnh tranh với các ngành nghề khác, nguy cơ mai một là điều khó tránh khỏi.
Giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như cũ. Điều cần bảo tồn là tinh hoa nghề nghiệp và những giá trị văn hóa cốt lõi; còn sản phẩm, phương thức sản xuất và cách tiếp cận thị trường phải không ngừng đổi mới để thích ứng với nhu cầu mới. Chỉ khi tạo ra được giá trị kinh tế đủ lớn để người dân gắn bó, làng nghề mới thực sự tồn tại và phát triển trong đời sống đương đại.
