Những phát biểu cứng rắn của Tổng thống Mỹ Donald Trump đang khiến Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) - trụ cột an ninh của châu Âu suốt hơn bảy thập kỷ - đối mặt với nguy cơ rạn nứt sâu sắc.
Liên minh 76 năm đứng trước bước ngoặt
Trong nhiều năm qua, NATO đã vượt qua không ít thử thách, từ xung đột Ukraine đến những sức ép liên tục từ chính Washington. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích và giới ngoại giao, chính cuộc xung đột với Iran - diễn ra cách xa châu Âu hàng nghìn dặm lại đang đẩy liên minh này đến gần bờ vực khủng hoảng nhất kể từ khi thành lập.
Nguồn cơn căng thẳng xuất phát từ việc các nước châu Âu không hưởng ứng lời kêu gọi của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc điều động hải quân nhằm bảo đảm lưu thông hàng hải tại eo biển Hormuz, sau khi chiến dịch không kích nhằm vào Iran bắt đầu từ cuối tháng 2.
Trong cuộc trả lời phỏng vấn Reuters mới đây, ông Trump không giấu sự thất vọng, cho biết đang cân nhắc khả năng rút Mỹ khỏi NATO - một bước đi có thể làm lung lay nền tảng của hệ thống phòng thủ tập thể vốn được xây dựng từ thời Chiến tranh Lạnh.
Nỗi lo Mỹ không còn là “lá chắn”
Dù chưa chính thức tuyên bố rời NATO, những phát biểu gần đây của ông Trump đã làm dấy lên mối lo chưa từng có tại châu Âu: Mỹ có thể không thực hiện nghĩa vụ bảo vệ đồng minh nếu xảy ra xung đột.
Các nhà phân tích cho rằng, chỉ riêng khả năng này cũng đủ làm suy yếu nghiêm trọng điều khoản phòng thủ chung, nền tảng cốt lõi của NATO.
Nhận thức này đang lan rộng tại châu Âu, nơi các quốc gia từ lâu dựa vào NATO như một “lá chắn” trước một nước Nga ngày càng quyết đoán.
Mới chỉ vài tháng trước, Tổng Thư ký NATO Mark Rutte còn coi ý tưởng châu Âu tự bảo vệ mà không có Mỹ là “vô lý”. Nhưng hiện nay, kịch bản đó ngày càng được xem là điều phải tính đến.
Tướng Francois Lecointre, người từng giữ chức Tư lệnh Lực lượng vũ trang Pháp từ năm 2017 đến năm 2021 thẳng thắn: “NATO vẫn cần thiết, nhưng chúng ta phải có khả năng nghĩ đến một NATO không có người Mỹ”. Ông cũng đặt câu hỏi: “Liệu tổ chức này có nên tiếp tục được gọi là “Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương” hay không? Đây là một câu hỏi hợp lý vào thời điểm này”.
Mâu thuẫn xuyên Đại Tây Dương gia tăng
Phía Mỹ cho rằng, NATO đã không hỗ trợ tương xứng trong thời điểm Washington cần. Các quan chức Mỹ nhấn mạnh liên minh không thể là “con đường một chiều”, ám chỉ việc các đồng minh không chia sẻ đầy đủ gánh nặng an ninh.
Ngược lại, các nước châu Âu cho biết họ chưa nhận được yêu cầu cụ thể từ Mỹ về việc triển khai lực lượng tại Hormuz, đồng thời phàn nàn Washington thiếu nhất quán về chiến lược.
“Đây là một tình thế tồi tệ đối với NATO”, ông Jamie Shea, cựu quan chức cấp cao của NATO hiện là nghiên cứu viên cao cấp tại viện nghiên cứu Friends of Europe nhận định. “Đó là một đòn giáng vào các đồng minh, những nước đã nỗ lực chứng minh họ sẵn sàng và có khả năng gánh vác nhiều hơn trách nhiệm quốc phòng kể từ khi ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng”.
Những căng thẳng này diễn ra trong bối cảnh hàng loạt dấu hiệu bất ổn khác: từ việc ông Trump đe dọa giành quyền kiểm soát Greenland của Đan Mạch đến các động thái của Washington mà châu Âu cho là “mềm mỏng” hơn với Nga.
Tại cuộc họp ngoại trưởng G7 gần Paris tuần trước, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Đại diện chính sách đối ngoại EU Kaja Kallas đã có cuộc trao đổi căng thẳng. Khi bà Kallas hỏi bao giờ Mỹ hết kiên nhẫn với Tổng thống Nga Vladimir Putin, ông Rubio đáp lại với thái độ khó chịu, nhấn mạnh Mỹ đang nỗ lực chấm dứt chiến tranh Ukraine và EU “hoàn toàn có thể làm trung gian nếu muốn”.
Nguy cơ “tan rã không chính thức”
Về mặt pháp lý, việc Mỹ rút khỏi NATO sẽ không hề dễ dàng. Một đạo luật năm 2023 của nước này yêu cầu Tổng thống phải có sự đồng thuận của hai phần ba Thượng viện để rời liên minh, một ngưỡng gần như không thể đạt được.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, ông Trump, với tư cách Tổng Tư lệnh, vẫn có thể quyết định có hay không việc sử dụng quân đội Mỹ để bảo vệ đồng minh. Một sự từ chối như vậy có thể khiến NATO suy yếu nghiêm trọng mà không cần một quyết định rút lui chính thức từ phía Mỹ.
Dẫu vậy, vẫn có ý kiến cho rằng, những phát biểu của ông Trump hiện nay chỉ mang tính nhất thời. Một số nhà ngoại giao châu Âu coi đây là “cơn giận bộc phát” hơn là thay đổi chiến lược lâu dài.
Thực tế, ông Trump từng nhiều lần thay đổi lập trường. Năm 2024, trong chiến dịch tranh cử, ông gây tranh cãi khi nói sẽ khuyến khích Nga tấn công các thành viên NATO không chi đủ cho quốc phòng. Nhưng đến Hội nghị thượng đỉnh NATO năm 2025, liên minh này lại nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ ông, với lời ca ngợi các lãnh đạo châu Âu là những người “rất yêu đất nước mình”.
Tuần tới, Tổng thư ký NATO Mark Rutte, người có mối quan hệ mật thiết với ông Trump, dự kiến sẽ đến thăm Washington trong nỗ lực thay đổi quan điểm của ông Trump một lần nữa.
Một NATO “khác trước”
Trước những diễn biến hiện tại, dù kết quả của chuyến thăm ra sao, giới quan sát cũng cho rằng mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương đã bước sang một giai đoạn mới.
Châu Âu vẫn có lý do để duy trì NATO với sự tham gia của Mỹ, đặc biệt bởi những năng lực mà Washington cung cấp, như tình báo vệ tinh rất khó thay thế. Tuy nhiên, niềm tin tuyệt đối vào cam kết của Mỹ đã bị lung lay.
Trong bối cảnh đó, NATO - biểu tượng của an ninh phương Tây suốt nhiều thập kỷ - có thể vẫn tồn tại, nhưng sẽ không còn như trước.
