Nội dung này được nêu tại dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) đang được Bộ Nội vụ lấy ý kiến. Theo cơ quan soạn thảo, dự luật nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát việc thực hiện dân chủ ở cơ sở, trong đó có tổ chức và hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân tại xã, phường, đặc khu.
Ban Thanh tra nhân dân gồm trưởng ban, phó trưởng ban và các thành viên được bầu từ thôn, tổ dân phố trên địa bàn cấp xã.
Số thành viên được xác định theo dân số
Theo luật hiện hành, số thành viên Ban Thanh tra nhân dân tương ứng với số lượng thôn, tổ dân phố trên địa bàn cấp xã nhưng không ít hơn 5 người. Nhiệm kỳ của Ban được xác định theo nhiệm kỳ của trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố trên cùng địa bàn.
Dự thảo đề xuất thay đổi cách tổ chức này. Theo đó, số lượng thành viên Ban Thanh tra nhân dân sẽ được xác định căn cứ đặc điểm, tình hình thực tế, dân số của địa phương và hướng dẫn của Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Nhiệm kỳ của Ban được ấn định là 5 năm. Trong nhiệm kỳ, nếu thành viên không hoàn thành nhiệm vụ, không còn được tín nhiệm hoặc xin thôi làm nhiệm vụ, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã đề nghị thôn, tổ dân phố đã bầu thành viên đó xem xét, cho thôi làm nhiệm vụ.
Trường hợp khuyết thành viên và thời gian còn lại của nhiệm kỳ từ 6 tháng trở lên, Ban công tác Mặt trận phối hợp với trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố tổ chức bầu bổ sung.
Thành viên Ban Thanh tra nhân dân phải có phẩm chất đạo đức tốt, uy tín trong cộng đồng, đủ sức khỏe, hiểu biết về chính sách, pháp luật và tự nguyện tham gia. Người được bầu phải thường trú tại địa bàn và không đồng thời là cán bộ, công chức cấp xã.
Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã có trách nhiệm hướng dẫn tổ chức hội nghị bầu hoặc cho thôi thành viên; công nhận kết quả bầu; tổ chức cuộc họp để bầu trưởng ban, phó trưởng ban và phân công nhiệm vụ.
Có quyền yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu
Dự thảo quy định Ban Thanh tra nhân dân kiểm tra việc thực hiện các quyết định đã được người dân bàn và quyết định; giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật và pháp luật về dân chủ ở cơ sở của chính quyền địa phương, cán bộ, công chức cấp xã, người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, thôn, tổ dân phố.
Ban được yêu cầu chính quyền địa phương, cán bộ, công chức cấp xã cung cấp thông tin, tài liệu phục vụ việc xác minh, kiểm tra, giám sát; xem xét vụ việc cụ thể theo kiến nghị của công dân, cộng đồng dân cư.
Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật, Ban có quyền kiến nghị cơ quan hoặc người có thẩm quyền xử lý và giám sát việc thực hiện kiến nghị. Ban cũng được tiếp nhận kiến nghị, phản ánh của công dân, cộng đồng dân cư và tổ chức, cá nhân liên quan đến phạm vi kiểm tra, giám sát.
Thành viên Ban có thể tham dự các cuộc họp của HĐND, UBND cấp xã có nội dung liên quan đến nhiệm vụ kiểm tra, giám sát. Hoạt động của Ban do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã trực tiếp chỉ đạo, hướng dẫn.
UBND cấp xã có trách nhiệm cung cấp thông tin liên quan đến tổ chức, hoạt động của chính quyền, kết quả giải quyết khiếu nại, tố cáo và việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở; đồng thời xem xét, giải quyết kịp thời kiến nghị của Ban.
Kinh phí hỗ trợ hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân được bố trí trong dự toán, kế hoạch hằng năm của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã và do ngân sách cấp xã bảo đảm.
