Giải mã hệ thống chữ viết trên chiếc la bàn cổ

Sau khi Hà Tĩnh Online đăng tin “Thêm một chiếc la bàn độc đáo làm từ ngà voi”, ngày 10/12/2010, ông Bùi Văn Chất trú tại số nhà 04, đường Nguyễn Kiệm, thành phố Vinh (Nghệ An) đã chuyển đến tác giả lời bàn về “Chữ trên một chiếc la bàn cổ”. Để cung cấp thêm những thông tin chiếc la bàn, xin chuyển lời bàn trên đến Hà Tĩnh Online để các bạn tham khảo.

>>Thêm một chiếc la bàn độc đáo làm từ ngà voi

La bàn là dụng cụ định hướng trên trái đất nhờ có chiếc kim nam châm (tức kim chỉ nam) có thể quay tự do trên một trục cố định và luôn quay về hướng Bắc - Nam. Theo đó, ta xác định được các hướng Đông - Tây - Bắc - Nam, hay bất kỳ một phương vị nào tuỳ theo yêu cầu của người sử dụng.

La bàn có nhiều loại chuyên dụng: đi biển, vào rừng, qua sa mạc, bay trên bầu trời... Xưa nhất và cầu kỳ nhất là loại dùng để tìm hướng đất tốt nên còn gọi là địa bàn.

Để tìm hướng đất người ta dựa vào các ký tự có trên địa bàn đã được chia đều các cung theo từng vòng, mỗi vòng có một ý nghĩa nhất định.

Chiếc la bàn của cụ Lương Hữu Dụng ở xã Sơn Mỹ (Hương Sơn) đã được chuyển về Bảo tàng Hà Tĩnh để bảo quản
Chiếc la bàn của cụ Lương Hữu Dụng ở xã Sơn Mỹ (Hương Sơn) đã được chuyển về Bảo tàng Hà Tĩnh để bảo quản

Đơn cử như chiếc la bàn có hộp hình vuông bằng ngà voi, được biết là của cụ Lương Hữu Dụng, người Hương Sơn (Hà Tĩnh), nay được chuyển về Bảo tàng Hà Tĩnh. Chiếc la bàn này có 4 vòng tròn đồng tâm O (1,2,3,4), tâm của vòng tròn (V0).

0 là hộp kim la bàn, các cụ ngày xưa gọi là “Tróc long” (bắt long mạch) chứa kim nam châm và mặt tròn khắc dấu cố định chỉ hướng. Linh kiện này nếu là sản phẩm của phương Tây sẽ có các ký hiệu: N (North: chính Bắc); S (South: chính Nam); E (Eats: chính Đông); W (West: chính Tây), hoặc chỉ có 2 ký hiệu N và S như la bàn trên (xem ảnh); nếu do phương Đông chế tạo sẽ có ký tự: 北 南 東 西 (Bắc - Nam - Đông - Tây). Đang dùng tốt là những chiếc la bàn có đường ON kéo dài qua tâm cung Tý (子), ứng với 00/3600., Theo đó OS kéo dài sẽ qua tâm cung Ngọ (午) ứng với 1800/3600. Nếu không, phải chỉnh lại thì mới dùng được.

V1 có 24 cung, ở giữa có một chấm biểu thị của 24 sơn.

V2 là ký tự của 24 sơn tương ứng, cứ 2 sơn ứng với 1 cung của Thập nhị địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi (ngày nay có người gọi Thập nhị địa chi là 12 con giáp là không có cơ sở). Theo sách xưa chỉ có lục giáp: Giáp Tý, Giáp Tuất, Giáp Thân, Giáp Ngọ, Giáp Thìn và Giáp Dần. Từ đó suy ra Lục thập hoa giáp. 24 sơn (tính theo chiều kim đồng hồ) là: Nhâm - Tý - Quý: ứng với cung Khảm trong bát quái, là phương chính Bắc; Sửu - Cấn - Dần: ứng với cung Cấn trong bát quái, là phương Đông Bắc; Giáp - Mão - Ất: ứng với cung Chấn trong bát quái, là phương chính Đông; Thìn - Tốn - Tý: ứng với cung Tốn trong bát quái, là phương Đông Nam; Bính - Ngọ - Đinh: ứng với cung Ly trong bát quái, là phương chính Nam; Mùi - Khôn - Thân: ứng với cung Khôn trong bát quái, là phương Tây Nam; Canh - Dậu - Tân: ứng với cung Đoài trong bát quái, là phương chính Tây; Tuất - Càn - Hợi: ứng với cung Càn tròng bát quái, là phương Tây Bắc.

V3 gồm 72 cung, tức 72 hầu, 72 hầu được hình thành bởi: Lục thập hoa giáp (từ Giáp Tý đến Quý Hợi); Bát can (Thập can trừ Mậu, Kỷ); Tứ duy (Cấn, Tốn, Khôn, Càn).

72 hầu nói trên được sắp xếp cũng theo chiều kim đồng hồ:

- Hệ Lục thập hoa giáp: Giáp Tý, Bính Tý, Mậu Tý (trên tia 00), Canh Tý, Nhâm Tý; Ất Sửu, Đinh Sửu, Kỷ Sửu, Tân Sửu, Quý Sửu; Bính Dần, Mậu Dần, Canh Dần, Nhâm Dần, Giáp Dần; Đinh Mão, Kỷ Mão, Tân Mão, Quý Mão, Ất Mão; Mậu Thìn, Canh Thìn, Nhâm Thìn, Giáp Thìn, Bính Thìn; Kỷ Tỵ, Tân Tỵ, Quý Tỵ, Ất Tỵ, Đinh Tỵ; Canh Ngọ, Nhâm Ngọ, Giáp Ngọ, Bính Ngọ, Mậu Ngọ; Tân Mùi, Quý Mùi, Ất Mùi, Đinh Mùi, Kỷ Mùi; Quý Dậu, Ất Dậu, Đinh Dậu, Kỷ Dậu, Tân Dậu; Giáp Tuất, Bính Tuất, Mậu Tuất, Canh Tuất, Nhâm Tuất; Ất Hới, Đinh Hợi, Kỷ Hợi, Tân Hợi, Quý Hợi.

- Hệ Bát Can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Nhâm, Quý được xen vào các vị trí sau: Giáp xen giữa Giáp Dần và Đinh Mão; Ất xen giữ Ất Mão và Mậu Thìn; Bính xen giữ Đinh Tỵ và Canh Ngọ; Đinh xen giữ Mậu Ngọ và Tân Mùi; Nhâm xen giữ Bính Thìn và Giáp Tý; Quý xen giữ Nhâm Tý và Ất Sửu.

- Hệ Tứ duy: Càn xen giữa Nhâm Tuất và Ất Hợi; Cấn xen giữa Quý Sửu và Bính Dần; Tốn xen giữ Bính Thìn và Kỷ Tỵ; Khôn xen giữa Kỷ Mùi và Nhâm Thân.

Ẩn trong 72 hầu nói trên là Hành (theo Ngũ hành: Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ), của mỗi cung theo dịch lý.

Muốn biết hành của mỗi hầu, đối với la bàn có đường kính lớn, hành được ghi ở vòng kế tiếp. Nếu không như chiếc la bàn này phải tra theo bảng có sẵn trong sách hoặc tính nhẩm theo luật vận hành được ghi nhớ bằng 4 câu thơ sau: “Tý Ngọ: Ngân - Đăng - Giá - Bích - Câu; Tuất Thìn: Yên - Mãn - Tự - Chung - Lâu; Dần Thân: Hán - Địa - Thiêu - Sài - Thấp; Lục giáp luân lưu bất ngoại cầu”.

子 午:銀 - 燈 - 架 - 壁 - 溝

戌 辰: 煙 - 滿 - 寺 - 鍾 - 樓

寅 申: 漢 - 地 - 燒 - 柴 - 濕

六 甲 輪 流 不 外 求

V4 gồm 12 hình vẽ của 12 con vật, biểu tượng của 12 địa chi: Tý - Chuột; Sửu - Trâu; Dần - Hổ; Mão – Mèo (đây là dấu hiệu cho biết hộp la bàn này được chế tác tại Việt Nam, nếu là sản phẩm của phương Bắc thì Mão được thể hiện hình con Thỏ); Thìn - Rồng; Tỵ - Rắn; Ngọ - Ngựa; Mùi - Dê: Thân - Khỉ; Dậu - Gà; Tuất - Chó; Hợi - Lợn.

Dựa vào lý thuyết cơ bản, ông Bùi Văn Chất bổ sung một số kiến thức ban đầu và làm rõ thêm một vài điều cần biết khi sử dụng cũng như giá trị của chiếc la bàn bằng ngà voi được phát hiện ở xã Sơn Mỹ, huyện Hương Sơn (Hà Tĩnh).

Đọc thêm

Podcast Truyện ngắn: Bạn mới

Podcast Truyện ngắn: Bạn mới

Trời thu trong xanh vời vợi. Một năm học mới đang bắt đầu, một tình bạn mới cũng chỉ vừa bắt đầu. Phía trước, còn bao nhiêu khó khăn và thử thách, nhưng chắc chắn chúng tôi sẽ luôn cố gắng để vượt qua...
Kế tục truyền thống, tập trung xây dựng, phát triển văn hóa và con người Hà Tĩnh trong thời kỳ mới

Kế tục truyền thống, tập trung xây dựng, phát triển văn hóa và con người Hà Tĩnh trong thời kỳ mới

Cách đây 80 năm, ngày 28/8/1945, trong Tuyên cáo của Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Bộ Thông tin - Tuyên truyền (tiền thân của Bộ VH-TT&DL ngày nay) được thành lập. Tròn 8 thập kỷ hình thành và phát triển, đội ngũ những người làm công tác văn hóa Việt Nam nói chung, Hà Tĩnh nói riêng đã không ngừng lớn mạnh, trưởng thành về mọi mặt, đóng góp xứng đáng vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Sơ đồ tham quan Triển lãm thành tựu đất nước 80 năm

Sơ đồ tham quan Triển lãm thành tựu đất nước 80 năm

Không gian triển lãm của Hà Tĩnh tại khu vực sảnh 5-7, được thiết kế thành 3 phân khu nổi bật, gồm: Hành trình 80 năm chiến đấu - xây dựng - hội nhập; những thành tựu KT-XH thời kỳ đổi mới; Hà Tĩnh vươn ra thế giới - Khát vọng phát triển bền vững. Triển lãm khai mạc tại Trung tâm Hội chợ Triển lãm Quốc gia hôm nay, mở cửa đến hết ngày 5/9.
Quốc kì Việt Nam tung bay trong đại nhạc hội âm nhạc 8Wonder đẳng cấp nhất tháng 8

Quốc kì Việt Nam tung bay trong đại nhạc hội âm nhạc 8Wonder đẳng cấp nhất tháng 8

Hơn 5 tiếng đồng hồ sống trong lễ hội âm nhạc, hơn 30 bài hát được trình diễn bởi các ngôi sao hàng đầu J Balvin, DJ Snake, The Kid LAROI, DPR Ian, Soobin, Hoà Minzy, tlinh, Trọng Hiếu, cùng khoảnh khắc kết show mãn nhãn với màn pháo hoa ngợp trời… tất cả khiến hơn 50.000 khán giả có mặt tại siêu nhạc hội 8Wonder vỡ oà cảm xúc.
Podcast truyện ngắn: Giếng xưa vẫn đợi

Podcast truyện ngắn: Giếng xưa vẫn đợi

Câu chuyện về tình yêu, sự đợi chờ của người con gái nơi quê nhà, không chỉ là nỗi nhớ thương, mất mát, mà còn là sức mạnh của lòng chung thủy, niềm tin và sự hy sinh âm thầm...
“Mưa đỏ” - Bi tráng, hào hùng và mãn nhãn

“Mưa đỏ” - Bi tráng, hào hùng và mãn nhãn

Hàng trăm khán giả Hà Tĩnh có mặt trong buổi chiếu đầu tiên bộ phim “Mưa đỏ” đã không khỏi xúc động và trào dâng niềm tự hào về công cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc non sông.
Podcast tản văn: Hương thị mùa thu

Podcast tản văn: Hương thị mùa thu

Mùa thu đến mang theo mùi hương của một loài quả rất đặc trưng của mùa, đó là quả thị. Hương thị cũng gắn liền với những kỷ niệm ngọt ngào của tuổi thơ.
24 giờ chơi Tết độc lập ở Hà Nội

24 giờ chơi Tết độc lập ở Hà Nội

Gợi ý một số hoạt động phải xem trong ngày 2/9 và một số điểm tham quan, ăn uống, vui chơi đậm chất Hà Nội cho du khách đến từ miền Trung và miền Nam.
ADB mong muốn xây dựng mô hình du lịch "chữa lành" tại Hà Tĩnh

ADB mong muốn xây dựng mô hình du lịch "chữa lành" tại Hà Tĩnh

Trong xu thế ngày càng nhiều người Việt lựa chọn rời xa phố thị, tìm đến thiên nhiên và sự tĩnh lặng để chữa lành cả thể chất lẫn tinh thần, ADB định hướng phát triển du lịch "chữa lành", tận dụng lợi thế giữa rừng núi, thiên nhiên nhằm thu hút du khách trải nghiệm tại Hà Tĩnh.
Hơn 1.000 khán giả Hà Tĩnh đặt vé xem phim "Mưa đỏ"

Hơn 1.000 khán giả Hà Tĩnh đặt vé xem phim "Mưa đỏ"

Kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, khán giả cả nước, trong đó có Hà Tĩnh sẽ được thưởng thức bộ phim điện ảnh “Mưa Đỏ” – một khúc tráng ca về tinh thần bất khuất, khát vọng hòa bình và hòa hợp dân tộc.
Kịch bản Lễ kỷ niệm diễu binh, diễu hành sáng 2/9

Kịch bản Lễ kỷ niệm diễu binh, diễu hành sáng 2/9

Chương trình diễu binh, diễu hành sáng 2/9 gồm không quân bay chào mừng, diễu binh diễu hành các khối theo thứ tự diễu hành của các khối nghi trượng, diễu binh của các khối đi bộ, các khối Quân đội nhân dân Việt Nam trước, sau đó đến các khối quân đội nước ngoài, rồi đến khối dân quân, du kích, các khối công an. Kịch bản chương trình được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt. 
Podcast truyện ngắn: Giữa lằn ranh sinh tử

Podcast truyện ngắn: Giữa lằn ranh sinh tử

Để giữ bình yên cuộc sống, người chiến sĩ công an đều có những lần đối diện ranh giới sống - chết, giữa nhiệm vụ và tình thân. Câu chuyện của Thượng úy Trần Long là 1 trong số đó...
Đưa nghệ thuật biểu diễn tới gần hơn với công chúng Hà Tĩnh

Đưa nghệ thuật biểu diễn tới gần hơn với công chúng Hà Tĩnh

Nhằm nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của người dân, thời gian qua, các đơn vị nghệ thuật và cơ quan liên quan ở Hà Tĩnh không ngừng tìm tòi hướng đi đưa nghệ thuật biểu diễn đến gần hơn với khán giả, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống.