Chỉ trong ít ngày, hai cái tên từng rất nổi tiếng trên mạng xã hội là Huấn Hoa Hồng và Phú Lê lần lượt bị khởi tố, bắt tạm giam. Những vụ việc cụ thể còn đang được cơ quan điều tra làm rõ, nhưng sự trùng hợp về con đường từ “giang hồ mạng” đến người nổi tiếng rồi vướng vòng lao lý đặt ra một câu hỏi không thể né tránh: Vì sao sự lệch chuẩn từng có thể trở thành một thứ “thương hiệu” được đông đảo người theo dõi trên mạng xã hội?
Việc những người nổi tiếng trên mạng lần lượt vướng vòng lao lý thực ra không còn là chuyện mới. Trước Huấn Hoa Hồng và Phú Lê, Khá Bảnh, Phúc XO, Dũng Trọc, Đường Nhuệ cùng nhiều cái tên khác cũng từng gây chú ý đặc biệt trên mạng xã hội, tạo dựng được lượng người theo dõi lớn bằng những hình ảnh, phát ngôn và lối sống mang màu sắc “giang hồ”.
Những cái tên ấy cho thấy một nghịch lý đáng suy nghĩ: trên mạng xã hội, sự nổi tiếng đôi khi không được tạo nên bởi tài năng, thành tích hay những giá trị tích cực, mà có thể bắt đầu từ chính những điều lệch chuẩn. Những màn livestream gây sốc, cách khoe tiền, khoe quan hệ, những phát ngôn ngông nghênh... nếu đủ sức thu hút sự chú ý, hoàn toàn có thể trở thành một “thương hiệu”, đem lại người theo dõi, tiền bạc và ảnh hưởng cho người tạo ra nó.
Câu hỏi đặt ra là: vì sao những người mang màu sắc “giang hồ”, thích khoe tiền, khoe quan hệ, phát ngôn ngông nghênh lại có thể trở thành những nhân vật được đông đảo người theo dõi, thậm chí có người xem họ như một hình mẫu?
Mạng xã hội đã làm thay đổi cách một người trở nên nổi tiếng. Trước đây, để được công chúng biết đến, một người thường phải có tài năng, thành tích hoặc một sản phẩm đủ tốt. Nay, một nội dung đủ gây chú ý, một phát ngôn gây tranh cãi hay một hình ảnh khác thường cũng có thể giúp một người nhanh chóng thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem. Một video gây sốc được xem nhiều sẽ tiếp tục được làm; một phát ngôn gây tranh cãi kéo theo nhiều bình luận lại càng có cơ hội xuất hiện dày đặc. Cứ thế, sự nổi tiếng được tạo ra và nuôi dưỡng bằng chính sự tò mò của công chúng.
Bởi vậy, sẽ không đầy đủ nếu chỉ trách những người cố tình tạo ra nội dung lệch chuẩn. Không có “thị trường” cho sự lệch chuẩn thì rất khó có những “ngôi sao” được dựng lên từ sự ngông nghênh, khoe mẽ hay những phát ngôn gây sốc.
Mỗi lượt xem, lượt thích, lượt chia sẻ đều góp phần làm nên “thị trường” ấy. Khi một nội dung càng phản cảm càng được chú ý, người làm nội dung càng có lý do để tiếp tục. Cái đáng lẽ chỉ tồn tại ở bên lề vì thế có thể được đẩy vào trung tâm của đời sống mạng.
Một trong những nhầm lẫn dễ gặp trên mạng xã hội là đánh đồng độ nổi tiếng với giá trị của một con người. Có người được biết đến bởi tài năng, lao động và những đóng góp tích cực. Nhưng cũng có người nổi tiếng đơn giản vì biết cách gây chú ý. Nếu không tỉnh táo, người ta rất dễ nhìn vào số lượng người theo dõi để đánh giá một con người, nhìn vào sự giàu có để gọi đó là thành công, hoặc nhìn vào cách ứng xử ngông nghênh để gọi đó là bản lĩnh.
Đặc biệt với người trẻ, những hình ảnh xuất hiện thường xuyên có thể tạo ra một thứ chuẩn mực vô hình. Khi việc khoe tiền được xem là đáng nể, sự hung hăng được gọi là “chất”, còn những phát ngôn thiếu chuẩn mực được tung hô vì “dám nói”, ranh giới giữa giải trí và cổ súy lệch chuẩn rất dễ bị xóa nhòa.
Không thể vì vậy mà quy kết một thế hệ hay cho rằng người trẻ đều bị những hình mẫu ấy chi phối. Nhưng cũng không thể xem nhẹ việc những nội dung lệch lạc đang có khả năng tiếp cận quá dễ dàng với người trẻ và được trả công bằng sự nổi tiếng.
Những câu chuyện về các “giang hồ mạng” bị bắt cũng cho thấy một điều: mạng xã hội có thể tạo ra danh tiếng, nhưng không tạo ra quyền miễn trừ trước pháp luật. Người nổi tiếng hay người bình thường, khi có hành vi vi phạm đều phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật. Đó là điều cần được nhìn nhận bình thường, thay vì xem mỗi vụ bắt giữ một người nổi tiếng như một chuyện đặc biệt.
Nhưng pháp luật chỉ có thể xử lý hành vi khi vi phạm xảy ra. Một vấn đề khác cần được giải quyết sớm hơn là làm thế nào để những hành vi, hình ảnh và lối sống lệch chuẩn không được biến thành “thương hiệu” để tiếp tục thu hút sự chú ý. Đây không phải việc của riêng cơ quan chức năng hay các nền tảng mạng xã hội. Mỗi người dùng mạng cũng có một phần trách nhiệm. Không thể yêu cầu mạng xã hội trong sạch hơn trong khi chính chúng ta liên tục xem, bình luận và chia sẻ những nội dung độc hại chỉ vì tò mò. Không thể phàn nàn về một “hiện tượng mạng” rồi lại góp phần làm cho hiện tượng ấy nổi tiếng hơn.
Người tạo nội dung phải chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình. Nền tảng phải có trách nhiệm kiểm soát những nội dung vi phạm pháp luật, độc hại, kích động hoặc cổ súy những giá trị lệch lạc. Gia đình, nhà trường cũng cần giúp người trẻ phân biệt giữa một người được nhiều người biết đến với một người thực sự có giá trị.
Những vụ việc liên quan đến Huấn Hoa Hồng, Phú Lê, cũng như những nhân vật từng nổi tiếng trước đó rồi vướng vòng lao lý, sẽ được pháp luật tiếp tục xử lý theo từng trường hợp cụ thể. Nhưng điều xã hội cần nhìn lại không chỉ là ai bị bắt, ai lĩnh án. Bởi nếu một cái tên biến mất rồi một cái tên khác lại xuất hiện với cùng công thức: gây sốc, khoe mẽ, ngông nghênh và được đám đông tung hô, thì vấn đề vẫn còn nguyên.
Điều cần thay đổi không chỉ là những người tạo ra sự lệch chuẩn, mà còn là cách chúng ta trao sự chú ý cho họ. Đừng để lượt xem biến sự lệch chuẩn thành một kiểu “thành công”.
