Khi xã “gánh” áp lực phố

Khoảng trống quản lý sau sắp xếp đơn vị hành chính

Trước khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Hà Tĩnh có 17 đô thị từ loại II đến loại IV – những trung tâm phát triển của từng vùng.

Sau sắp xếp, nhiều thị trấn được chuyển thành đơn vị cấp xã. Theo Nghị quyết 111 ngày 24/12/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, các địa bàn này vẫn tiếp tục được công nhận là đô thị trong giai đoạn chuyển tiếp. Tuy nhiên đến nay, việc công bố lại phân loại đô thị vẫn chưa hoàn tất, tạo ra một khoảng trống pháp lý nhất định.

Ông Tô Thái Hòa - Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Tĩnh cho rằng: “Hiện nay, khoảng trống lớn nhất là chưa có quy định pháp lý về đô thị trong xã dẫn tới khó khăn cho công tác lập quy hoạch chung xã. Các đô thị chưa được công bố lại phân loại đô thị khiến công tác quản lý gặp khó khăn, nhất là trong áp dụng các tiêu chí và cơ chế phù hợp với từng địa bàn.”

Không chỉ dừng lại ở pháp lý, khoảng trống còn thể hiện rõ trong tổ chức bộ máy và thực thi. Sau khi chuyển từ thị trấn sang xã, nhiều địa phương không còn áp dụng đầy đủ cơ chế quản lý đô thị, thiếu các bộ phận chuyên trách, trong khi khối lượng công việc ngày càng gia tăng.

Ông Phan Thanh Nghi - Phó Chủ tịch UBND xã Cẩm Xuyên cho biết: “Chúng tôi gặp khó trong xử lý vi phạm do thiếu công cụ và chế tài đủ mạnh. Nhiều trường hợp chỉ dừng ở nhắc nhở.”

Trong khi đó, chính quyền cấp xã – vốn được thiết kế cho quản lý nông thôn – đang phải “gánh” thêm các nhiệm vụ của đô thị, từ trật tự xây dựng, môi trường đến an toàn giao thông. Sự “lệch pha” giữa cơ chế và thực tiễn khiến công tác quản lý chưa theo kịp yêu cầu.

Áp lực từ những "đô thị trong hình hài xã"

Danh xưng hành chính đã thay đổi nhưng tính chất đô thị vẫn còn đó. Chính sự “chuyển trạng thái chưa hoàn tất” khiến các địa bàn này vừa mang đặc điểm nông thôn, vừa vận hành như đô thị, kéo theo nhiều áp lực trong đời sống.

Tại xã Can Lộc, sau sáp nhập, quy mô dân số tăng hơn 3 lần, hoạt động buôn bán vẫn sôi động. Tuy nhiên, nhiều tuyến phố thiếu quản lý đồng bộ: vỉa hè bị lấn chiếm, chợ tạm mọc lên, rác thải tồn đọng…

Ông Lê Văn Duẫn - Bí thư Chi bộ thôn 6, xã Can Lộc, chia sẻ: “Danh xưng thay đổi nhưng cách sinh hoạt của người dân vẫn như trước. Tại thôn 6 chỉ có 4 hộ sản xuất nông nghiệp, số còn lại là cán bộ nghỉ hưu và hoạt động kinh doanh. Sinh kế của họ bám vào các trục chính để buôn bán, do vậy dễ phát sinh vi phạm trật tự an toàn giao thông.”

Tương tự, tại xã Thạch Hà, những dấu ấn đô thị vẫn hiện diện rõ nét với nhà cửa san sát, giao thông thuận tiện, buôn bán nhộn nhịp. Nhưng chỉ cần rẽ vào một góc nhỏ, có thể bắt gặp hình ảnh cỏ dại mọc um tùm, rác thải tập kết ngay trên vỉa hè trước những trụ sở cũ đã giải thể.

Ông Nguyễn Minh Hoa, người dân thôn 7, xã Thạch Hà cho biết: “Có những khu vực trước đây được quản lý thường xuyên, nay rơi vào khoảng trống nên xuống cấp nhanh chóng. Công tác quản lý đô thị sau chuyển đổi cũng chưa theo kịp thực tiễn.”

Những bất cập này không còn là hiện tượng cá biệt, mà đã trở thành "điểm nghẽn" phổ biến tại các địa bàn xã trước đây từng là thị trấn. Tại xã Cẩm Xuyên, tuyến đường nối quốc lộ 1 xuống bãi biển Thiên Cầm là công trình hạ tầng mới, kỳ vọng tạo động lực phát triển du lịch lại đang bị lấn chiếm, ảnh hưởng đến an toàn giao thông. Đáng nói, tình trạng này không diễn ra đơn lẻ mà xuất hiện trên nhiều tuyến đường, kéo dài và khó kiểm soát.

Thực tế cho thấy, chính quyền cấp xã vốn được thiết kế cho quản lý nông thôn đang phải “gánh” thêm những nhiệm vụ của đô thị, từ trật tự xây dựng đến môi trường, giao thông. Tuy nhiên, quản lý không phải là tất cả. Theo ông Trần Viết Hiệu - Trưởng phòng Quản lý Thể dục, Thể thao và Gia đình (Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh): “Ý thức của người dân là yếu tố quyết định. Nếu mỗi người không tự điều chỉnh hành vi thì rất khó xây dựng nếp sống văn minh.”

Khi việc lấn chiếm vỉa hè, xả rác, sử dụng lòng đường sai mục đích… vẫn bị xem là chuyện nhỏ, thì trật tự đô thị khó có thể bền vững.

Tuy nhiên, phía sau các vi phạm không chỉ là ý thức mà còn là áp lực mưu sinh. Nhiều hộ buôn bán vỉa hè vì không có lựa chọn khác. Chính điều này tạo ra “vùng chồng lấn” giữa yêu cầu quản lý và nhu cầu sống còn của người dân.

Chuyển đổi đơn vị hành chính không chỉ là thay đổi địa giới, mà còn là thay đổi trong tư duy quản lý và tổ chức đời sống xã hội. Ông Nguyễn Trường Thọ - Phó Chủ tịch UBND xã Hương Khê chia sẻ: “Cần có giải pháp lâu dài, vừa đảm bảo trật tự, vừa tạo sinh kế ổn định cho người dân. Đồng thời vận động các hộ buôn bán nhỏ lẻ vào chợ, từng bước quy hoạch lại hoạt động kinh doanh khi hạ tầng được hoàn thiện.”

Thực tế cho thấy, các đợt ra quân lập lại trật tự đô thị chỉ mang lại hiệu quả ngắn hạn. Khi gốc rễ vấn đề chưa được giải quyết, vi phạm vẫn tái diễn. Theo các chuyên gia, cần có cơ chế quản lý đặc thù cho những địa bàn “nửa đô thị – nửa nông thôn”, đồng thời quy hoạch lại không gian kinh doanh, tạo sinh kế bền vững thay vì chỉ cấm đoán.

Phải hoàn thiện quy hoạch chung toàn tỉnh, gắn với quy hoạch các xã mới. Ban hành quy chế quản lý kiến trúc đô thị để quản lý hiệu quả các khu vực đô thị. Lập đề án phân loại đô thị, làm cơ sở phân loại, công nhận các khu vực đô thị, phục vụ công tác quản lý. Đối với các xã đủ điều kiện phát triển lên phường, cần định hướng trong quy hoạch tỉnh, đồng thời đưa vào chương trình phát triển đô thị và lập quy hoạch chung phù hợp. Từ đó, tổ chức lại không gian đô thị theo hướng khoa học, phù hợp với thực tiễn chuyển đổi; vừa đáp ứng nhu cầu mưu sinh của người dân, vừa bảo đảm trật tự, mỹ quan và phát triển bền vững."

Ông Tô Thái Hòa - Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Tĩnh