Giữa miền quê Tiên Điền, Di tích Nguyễn Du đang lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật quý gắn với cuộc đời, dòng họ và sự nghiệp của Đại thi hào Nguyễn Du. Không chỉ bảo tồn hệ thống sắc phong qua các triều đại, gia phả dòng họ Nguyễn Tiên Điền, văn bản Hán Nôm cổ, sách, câu đối, nơi đây còn lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật độc bản mang giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt.
Không chỉ mang ý nghĩa lưu trữ, mỗi tấm bia, trang gia phả, bản Kiều cổ hay dòng chữ Hán Nôm còn là những chứng tích sống động của lịch sử, góp phần phác họa chân dung một danh nhân văn hóa lớn và hành trình hình thành nên kiệt tác “Truyện Kiều” – tác phẩm đã vượt qua giới hạn thời gian để trở thành một phần sâu đậm trong đời sống tinh thần của người Việt.
Bà Trần Thị Vinh - Phó Trưởng ban phụ trách BQL Di tích Nguyễn Du cho biết: "Di tích hiện có hơn 2.000 tư liệu, hiện vật quý gắn với thân thế, sự nghiệp của Đại thi hào Nguyễn Du, góp phần giúp công chúng hiểu sâu hơn về cuộc đời, tư tưởng và giá trị trường tồn của kiệt tác Truyện Kiều. Trong số đó, có nhiều tư liệu, hiện vật tiêu biểu như các bản Kiều cổ bằng chữ Nôm, hệ thống mộc bản, bộ nghiên mực, bộ sưu tập gốm sứ Mai Hạc cùng nhiều văn bản Hán Nôm liên quan đến cuộc đời, tư tưởng của Đại thi hào Nguyễn Du. Những hiện vật này mang giá trị lịch sử, văn hóa sâu sắc, đồng thời góp phần tái hiện không gian văn hóa, môi trường sống đã nuôi dưỡng tâm hồn, nhân cách và tư tưởng nghệ thuật của Nguyễn Du".
Trong hệ thống di sản về Đại thi hào Nguyễn Du, các bản Kiều cổ được xem là những báu vật đặc biệt. Hiện nay, BQL di tích đang lưu giữ hơn 40 bản Truyện Kiều cổ bằng chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, cùng nhiều bản Kiều quý hiếm được dịch ra hơn 20 ngôn ngữ trên thế giới. Qua nhiều thế kỷ, Truyện Kiều được chép tay, khắc in, truyền đọc, hiệu đính, chú giải, ngâm Kiều, lẩy Kiều, bói Kiều và lưu truyền trong đời sống dân gian. Mỗi bản Kiều vì thế là một chứng tích văn bản vô giá, minh chứng cho sức sống bền bỉ của một kiệt tác đã đi cùng dân tộc qua bao biến thiên lịch sử.
Với các thế hệ học sinh, Đại thi hào Nguyễn Du và Truyện Kiều trước hết hiện diện qua những trang sách giáo khoa. Nhưng ngày nay, khi được đứng trước những báu vật tại quê hương Tiên Điền, tận mắt nhìn thấy các bản Kiều cổ nhuốm màu thời gian, những hiện vật gắn với cuộc đời Đại thi hào Nguyễn Du, lắng nghe câu chuyện về thân thế, sự nghiệp của ông, khoảng cách giữa trang sách và đời sống dường như được rút ngắn.
Em Nguyễn Phan Huy Duy - học sinh Trường THPT Nguyễn Du chia sẻ: “Em ấn tượng nhất khi được nhìn thấy các bản Kiều cổ, những tư liệu về cuộc đời Đại thi hào Nguyễn Du và không gian văn hoá Tiên Điền. Khi đến đây, em thấy Đại thi hào Nguyễn Du gần gũi hơn và hiểu rằng Truyện Kiều không chỉ là tác phẩm để học mà còn nói về con người, tình thương, nỗi đau và khát vọng hạnh phúc”.
Những di sản về Đại thi hào Nguyễn Du và Truyện Kiều chứa đựng nhiều giá trị cốt lõi, trong đó nổi bật là giá trị văn bản học và giá trị định hình tâm thức dân tộc. Mỗi bản Kiều cổ, mỗi hiện vật được lưu giữ tại Tiên Điền không chỉ là tư liệu lịch sử mà còn góp phần giúp công chúng hiểu sâu hơn về đời sống văn hóa, tư tưởng và thời đại của Đại thi hào Nguyễn Du. Dưới góc độ nghiên cứu, Truyện Kiều cho thấy tài năng bậc thầy của Nguyễn Du trong việc nâng tầm tiếng Việt, đưa thể thơ lục bát dân gian đạt đến đỉnh cao của thi ca bác học; đồng thời để lại dấu ấn sâu đậm ở giá trị nhân đạo và tư tưởng giàu tính nhân văn.
Tiến sĩ Võ Hồng Hải chia sẻ: Trong số các danh nhân Việt Nam được UNESCO vinh danh, Đại thi hào Nguyễn Du là một trường hợp rất đặc biệt. Những di sản ông để lại, đặc biệt là Truyện Kiều, càng lùi xa theo thời gian càng cho thấy giá trị bền vững và sức sống lâu dài, như cách nói "ngọc càng mài càng sáng". Cũng như chính thơ của ông đã viết - "lời lời châu ngọc, hàng hàng gấm thêu".
Mỗi tư liệu được gìn giữ, mỗi hiện vật được giải mã không chỉ góp phần làm sáng rõ hơn cuộc đời, tư tưởng và di sản của Đại thi hào Nguyễn Du, mà còn mở rộng nhận thức về chiều sâu văn hóa dân tộc. Vượt qua những biến thiên của thời gian, từ cái nôi văn hóa Tiên Điền, những di sản ấy vẫn bền bỉ lan tỏa giá trị, nhắc nhớ các thế hệ hôm nay về trách nhiệm gìn giữ tiếng Việt, trân quý bản sắc văn hóa và gìn giữ cốt cách Việt. Để từ đó, tư tưởng nhân văn của Đại thi hào Nguyễn Du cùng những giá trị của Truyện Kiều tiếp tục trường tồn trong dòng chảy văn hóa dân tộc và non nước Hồng Lam.
