Di sản Truyện Kiều và khát vọng định vị tọa độ văn hóa quốc gia

Tài nguyên to lớn, độc nhất vô nhị từ Truyện Kiều

Mùa hè năm 2023, thông qua kết nối của Hiệp hội Du lịch Hà Tĩnh, đoàn đại diện nhiều doanh nghiệp lữ hành lớn phía Nam đã có chuyến khảo sát các điểm đến trên địa bàn tỉnh. Đến Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du ở xã Tiên Điền, ai cũng ấn tượng trước chiều sâu của một không gian văn hóa đặc biệt. Nhưng sau sự ngỡ ngàng là một nỗi tiếc nuối, vì một di sản lớn vẫn chưa được chuyển hóa thành những trải nghiệm đủ sức níu chân du khách.

Bà Dương Yến Ly - Phó Giám đốc Công ty Du lịch Chim Cánh Cụt (TP Hồ Chí Minh) chia sẻ: “Ở TP Hồ Chí Minh, có khi chỉ với một bức ảnh về danh nhân văn hóa, chúng tôi vẫn có thể xây dựng một câu chuyện hấp dẫn để bán tour. Trong khi đó, Tiên Điền sở hữu cả một kho tàng về Nguyễn Du và Truyện Kiều nhưng ngoài việc tham quan hiện vật, du khách gần như chưa có thêm sản phẩm để trải nghiệm, tương tác hay mang về. Chúng ta đang sở hữu một mỏ kim cương nhưng mới chỉ dừng lại ở việc đóng khung trong tủ kính”.

Một thực tế là giá trị của Truyện Kiều không chỉ hiện diện trong không gian Khu lưu niệm Nguyễn Du mà còn lan tỏa lâu bền trong đời sống văn hóa dân tộc. Nhiều năm qua, Ban Quản lý Di tích Nguyễn Du (nay là Phòng Quản lý Di tích Đại thi hào Nguyễn Du, thuộc Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh) đã sưu tầm hàng nghìn hiện vật, tư liệu quý phản ánh sức sống của Truyện Kiều ở cả 3 miền Bắc - Trung - Nam. Từ cây đàn tranh khảm điển tích Thúy Kiều, những bộ đĩa mai hạc chép thơ Kiều đến tranh sứ, tranh kính vẽ tích Kiều..., mỗi hiện vật đều là minh chứng cho hành trình hơn 2 thế kỷ Truyện Kiều thấm sâu vào đời sống tinh thần của người Việt.

Sức sống ấy vẫn tiếp tục được nối dài trong đời sống đương đại. Sau nhiều năm sưu tầm các ấn phẩm và kỷ vật về Truyện Kiều, năm 2024, doanh nhân Trần Hữu Tài (TP Hồ Chí Minh) đã mở CSO Gallery tại phố cổ Hội An. Chỉ sau hơn 2 năm hoạt động, không gian này đã trở thành điểm hẹn của đông đảo du khách quốc tế, cho thấy một tác phẩm văn học kinh điển hoàn toàn có thể được chuyển hóa thành sản phẩm văn hóa hấp dẫn nếu được kể bằng những phương thức sáng tạo.

Thực tế, nhiều quốc gia đã xây dựng thành công những ngành công nghiệp văn hóa từ các kiệt tác văn học. Trong đó, ở Anh với Shakespeare, Tây Ban Nha với “Don Quixote” hay Trung Quốc có những phim trường tái hiện bối cảnh “Tây du ký”, “Tam Quốc diễn nghĩa”… tất cả đều đã vượt khỏi khuôn khổ của một tác phẩm để trở thành thương hiệu văn hóa, du lịch và kinh tế.

Đối chiếu với những kinh nghiệm đó càng cho thấy, Truyện Kiều không chỉ là một kiệt tác văn chương, mà còn là nguồn tài nguyên văn hóa độc bản với độ phủ rộng, chiều sâu lịch sử và sức sống hiếm có. Vấn đề đặt ra hôm nay không còn là giá trị của di sản, mà là khả năng chuyển hóa giá trị ấy thành những sản phẩm văn hóa sáng tạo, để “mỏ kim cương” này thực sự tỏa sáng trong đời sống đương đại.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Biện Minh Điền (Trường Đại học Vinh) khẳng định: “Hà Tĩnh đang nắm giữ một tài nguyên nhân văn có sức lay động toàn cầu. Việc xây dựng một trục không gian văn hóa Truyện Kiều tại đây không chỉ là câu chuyện bảo tồn đơn thuần, mà là yêu cầu cấp thiết để tạo ra một hệ sinh thái văn hóa - kinh tế đặc sắc. Trục không gian này sẽ là bệ phóng để hiện thực hóa các giá trị tinh thần thành các sản phẩm công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh cao, xứng tầm với vị thế của một kiệt tác thế giới”.

Rộng mở phát triển công nghiệp văn hóa từ Truyện Kiều

Khát vọng chuyển hóa di sản văn hóa thành nguồn lực phát triển của Hà Tĩnh không phải là một ý tưởng đơn lẻ, mà được đặt trong dòng chảy chiến lược từ Trung ương đến địa phương. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định phát huy sức mạnh văn hóa, con người Việt Nam trở thành nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững.

Trên tinh thần đó, Nghị quyết số 18-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh nhiệm kỳ 2020-2025 về xây dựng, phát triển văn hóa và con người Hà Tĩnh cũng đã xác định phát triển công nghiệp văn hóa là một trong những hướng đi quan trọng, phấn đấu đưa doanh thu ngành đạt mức khá của cả nước vào năm 2030. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh nhiệm kỳ 2025-2030 tiếp tục kế thừa định hướng này, xác định phát huy giá trị di sản thành nguồn lực nội sinh, tạo đột phá cho phát triển bền vững.

Trong lộ trình ấy, quê hương Tiên Điền cùng không gian văn hóa Nguyễn Du được xác định là một trong những hạt nhân để hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa của tỉnh. Hiện, Hà Tĩnh đang khẩn trương hoàn thiện “Đề án phát triển các ngành công nghiệp văn hóa” với mục tiêu đưa các di sản văn hóa, trong đó có Truyện Kiều từ một kiệt tác văn chương trở thành chất liệu của kinh tế sáng tạo, nơi giá trị văn hóa được chuyển hóa thành các sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm có khả năng tạo ra giá trị gia tăng.

Thạc sĩ Hồ Việt Anh - nguyên Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nguyễn Du, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Tĩnh chia sẻ: “Để giải bài toán kinh tế từ di sản, Hà Tĩnh không thể chỉ dừng ở dịch vụ tham quan mà cần kiến tạo một chuỗi sản phẩm đồng bộ. Từ những không gian gắn với Truyện Kiều như “vườn Thúy”, “lầu Ngưng Bích”, các chương trình nghệ thuật, trò chơi trải nghiệm đến ẩm thực, quà tặng lưu niệm… đều cần được quy hoạch trong một hệ sinh thái du lịch văn hóa. Chỉ khi di sản bước ra khỏi không gian trưng bày để hiện diện trong đời sống đương đại, Truyện Kiều mới thực sự tạo ra giá trị kinh tế và sinh kế bền vững cho cộng đồng”.

Định hướng ấy cũng chính là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 18-NQ/TU khi xác định xây dựng Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du thành trung tâm văn hóa - du lịch của quốc gia và khu vực; nâng tầm lễ hội Nguyễn Du - Truyện Kiều, đồng thời đầu tư xây dựng không gian văn hóa “Nguyễn Du - Truyện Kiều” tương xứng với tầm vóc di sản. Từ tư duy “bảo tồn để lưu giữ”, Hà Tĩnh đang từng bước chuyển sang “bảo tồn để phát triển”, lấy đổi mới sáng tạo làm cầu nối giữa giá trị truyền thống và nhu cầu của xã hội hiện đại.

Quá trình xây dựng đề án phát triển công nghiệp văn hóa cũng ghi nhận nhiều ý tưởng, hiến kế của giới chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp. Trên cơ sở đó, tỉnh lựa chọn cách tiếp cận bài bản, lấy quy hoạch tổng thể làm nền tảng, xác định 2 dự án hạt nhân gồm: Công viên chủ đề Truyện Kiều tại phường Thành Sen và Bảo tàng Nguyễn Du trong tổng thể nâng cấp Khu lưu niệm Nguyễn Du. Không chỉ tạo dựng những không gian văn hóa mới, các dự án còn hướng tới hình thành hệ sinh thái sáng tạo đủ sức thu hút doanh nghiệp và các nguồn lực xã hội cùng tham gia phát triển công nghiệp văn hóa.

Ông Trần Xuân Lương - Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh cho biết: “Đề án xác định công nghiệp văn hóa là ngành kinh tế sáng tạo dựa trên nền tảng văn hóa, trong đó di sản Truyện Kiều là trục lõi kết nối các lĩnh vực du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, xuất bản trên cơ sở khai thác di sản Hán Nôm và mỹ thuật - triển lãm. Cùng với đó là các giải pháp số hóa di sản, xây dựng không gian tương tác thông minh, làm mới trò Kiều, ca trù theo hướng đương đại nhằm tạo ra chuỗi sản phẩm có giá trị gia tăng cao”.

Những bước đi đó không chỉ hiện thực hóa các mục tiêu về số hóa di sản, phát triển không gian diễn xướng và chuyển đổi số ngành văn hóa, du lịch, mà còn góp phần khơi thông các nguồn lực sáng tạo để di sản tiếp tục được tái sinh trong đời sống đương đại. Với giá trị đã được khẳng định qua thời gian, cùng nền tảng chính sách ngày càng hoàn thiện, di sản Truyện Kiều hoàn toàn có thể trở thành hạt nhân của một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đặc sắc, góp phần đưa Hà Tĩnh định vị một tọa độ văn hóa mới trên bản đồ sáng tạo của Việt Nam.