Bản quyền âm nhạc: Có phải chỉ là câu chuyện của khối thương mại?

Cơ sở kinh doanh bỡ ngỡ về khoản chi phí “mới”

Từ lâu, âm nhạc đã được xem là yếu tố quan trọng tại không gian các cơ sở kinh doanh dịch vụ nhằm thu hút khách hàng và trực tiếp gia tăng doanh thu. Mặc dù quy định chi trả tiền bản quyền đối với việc phát nhạc tại cơ sở thương mại không mới, song từ ngày 1/7/2026, khi mức lương cơ sở được điều chỉnh lên 2.530.000 đồng/tháng, cách tính toán và mức thu đối với khối này đã có những biến động đáng kể.​

Những thay đổi về mức thu khiến không ít cơ sở kinh doanh tại Hà Tĩnh lúng túng trong việc cân đối chi phí, nhất là các đơn vị thường xuyên sử dụng âm nhạc phục vụ khách hàng.

Tại khách sạn Sailing Tower (phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh), một đơn vị quy mô lớn thường xuyên tổ chức hội họp, tiệc cưới, âm thanh là yếu tố then chốt định hình chất lượng dịch vụ. Trước đây, chi phí hạ tầng kỹ thuật (sân khấu, ánh sáng, loa máy) thường được tính trọn gói, trong khi âm nhạc chủ yếu được sử dụng với chi phí không đáng kể. Do đó, trước quy định mới về nghĩa vụ tài chính đối với quyền tác giả, đơn vị không khỏi lúng túng trong việc cân đối chi phí vận hành.

"Trong các hội nghị, tiệc cưới, khách hàng thường chủ động cung cấp bài hát. Khi có yêu cầu phát thêm nhạc, kỹ thuật viên sẽ tìm và phát theo nhu cầu. Trước đây, đơn vị chưa phải tính riêng khoản chi này nên khi quy định mới được áp dụng, chúng tôi vẫn còn nhiều băn khoăn về cách thực hiện cũng như chi phí phát sinh“ - ông Nguyễn Văn Tuấn, Quản lý Khách sạn Sailing Tower cho biết.

Theo quy định tại Nghị định số 17/2023/NĐ-CP và Nghị định số 134/2026/NĐ-CP của Chính phủ, việc sử dụng âm nhạc trong hoạt động thương mại bắt buộc phải thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền. Khi mức lương cơ sở tăng, các tổ chức đại diện quyền cũng tiến hành điều chỉnh lại mức thu (dựa trên quy mô, diện tích, sức chứa). Đối với không gian cà phê, giải khát, mức tiền bản quyền tối đa có thể lên tới 20,24 triệu đồng/năm/cơ sở. Quá thời hạn 90 ngày không nộp tiền bản quyền, cơ sở phải dừng sử dụng âm nhạc. Nếu cố tình vi phạm, cá nhân có thể bị phạt tiền từ 10 - 15 triệu đồng (gấp đôi đối với tổ chức) và buộc phải khắc phục hậu quả.

Ở góc độ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, cơ chế này được xây dựng trên nguyên tắc hài hòa lợi ích kinh tế. Chia sẻ về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Lựu - Phó Giám đốc Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) chia sẻ: “Cơ chế tính phí theo phụ lục hướng dẫn từ các nghị định đều đã được cân nhắc kỹ. Việc chi trả tiền bản quyền âm nhạc là sự tôn trọng thành quả sáng tạo của nghệ sĩ. Mức trần tối đa đối với một không gian thương mại là giải pháp hài hòa, vừa đảm bảo không quá tải năng lực chi trả của doanh nghiệp, vừa ghi nhận thỏa đáng lao động sáng tạo của nghệ sĩ".

Khối phi thương mại loay hoay với bài toán chi phí

Không chỉ các cơ sở kinh doanh, những thay đổi về mức thu tiền bản quyền cũng đang đặt ra nhiều trăn trở đối với các đơn vị sự nghiệp công lập, nơi âm nhạc được sử dụng chủ yếu để phục vụ nhiệm vụ chính trị, văn hóa chứ không nhằm mục đích kinh doanh.

Tại Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Hà Tĩnh, tập thể cán bộ, nghệ sĩ luôn đồng tình với việc thực thi quy định sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, mang đặc thù của một đơn vị sự nghiệp công lập, các chương trình chủ yếu phục vụ nhân dân miễn phí. Theo Nhạc sĩ Trần Quốc Dũng - Phó Giám đốc Nhà hát, trong bối cảnh nguồn ngân sách cho các hoạt động sự nghiệp không nhiều, khoản chi phí tác quyền bắt buộc khi đưa tác phẩm lên sân khấu đang tạo ra một áp lực không nhỏ lên vai ban lãnh đạo.

Không chỉ dừng lại ở sức ép tài chính, đối với khối báo chí, phát thanh - truyền hình địa phương, áp lực còn nhân lên gấp bội bởi tần suất sử dụng và quy trình hành chính.

Bà Trần Thị Phương Hoa - Phó Giám đốc Báo và phát thanh, truyền hình Hà Tĩnh, Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh phân tích: “Tần suất sử dụng âm nhạc của khối báo chí, đặc biệt ở lĩnh vực phát thanh, truyền hình là rất lớn và mang tính tức thời theo dòng chảy thời sự. Việc phải dừng lại để tra cứu tác quyền cho từng đoạn nhạc ngắn, liên hệ đàm phán với từng đầu mối, rồi làm thủ tục xin phê duyệt kinh phí cho từng tác phẩm đơn lẻ là điều gần như bất khả thi, dễ làm nghẽn mạch sản xuất thông tin. Bên cạnh đó, các cơ quan báo chí hoạt động chủ yếu dựa trên dự toán ngân sách Nhà nước đã phê duyệt từ đầu năm, nên khi mức phí bản quyền biến động sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến toàn bộ cơ chế vận hành của đơn vị".

Cần những giải pháp đồng bộ và sát thực tiễn

Bản chất của các quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ là tạo động lực cho sáng tạo và thúc đẩy công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, để pháp luật đi vào đời sống hiệu quả, cần có những giải pháp căn cơ, sát sườn với từng khối đơn vị.

Theo các chuyên gia, đối với khối thương mại, điều quan trọng là các cơ sở cần coi chi phí bản quyền như một khoản chi vận hành thường xuyên, tương tự các chi phí bắt buộc khác trong hoạt động kinh doanh.

Bên cạnh đó, chủ cơ sở cần phân biệt rõ việc sử dụng âm nhạc cho mục đích cá nhân với việc sử dụng âm nhạc trong hoạt động thương mại. Không thể sử dụng các tài khoản cá nhân có tính phí như YouTube Premium, Spotify Premium hay Apple Music như một giải pháp chống chế để phát nhạc phục vụ mục đích kinh doanh, bởi đây là hành vi vi phạm điều khoản sử dụng của các nền tảng và không thay thế được nghĩa vụ trả tiền tác quyền.

Luật sư Phan Văn Chiều - Giám đốc Công ty Luật TNHH Hà Châu (phường Thành Sen) khuyến cáo: “Chủ cơ sở kinh doanh nên nghiên cứu kỹ các quy định mới về bản quyền âm nhạc, hiểu rõ cách thu phí và chủ động liên hệ với các tổ chức quản lý tập thể (VCPMC, RIAV, APPA) để được tư vấn gói cước phù hợp, tránh rủi ro pháp lý".

Đối với khối phi thương mại, việc tháo gỡ đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ từ phía cơ quan quản lý Nhà nước, không thể áp đặt cơ chế đo lường thương mại lên các đơn vị làm nhiệm vụ công ích.

Nhiều ý kiến cho rằng, cần nghiên cứu cơ chế cấp phép theo hình thức khoán trọn gói theo năm thay vì đàm phán từng tác phẩm riêng lẻ. Đồng thời, tăng cường liên thông dữ liệu giữa các tổ chức quản lý quyền tác giả và cơ quan báo chí để đơn giản hóa quy trình tra cứu, thanh toán. Qua đó, giúp dòng chảy thông tin không bị ách tắc trên đa nền tảng mà vẫn đảm bảo tính pháp lý, tác quyền các sản phẩm âm nhạc.

Việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trả tiền bản quyền âm nhạc là yêu cầu tất yếu nhằm bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tôn trọng thành quả sáng tạo của các tác giả. Tuy nhiên, để quy định này thực sự đi vào đời sống một cách thuận lợi, rất cần những giải pháp phù hợp với thực tế vận hành của từng đơn vị.

Với vai trò là cơ quan quản lý, thực thi chức năng của Nhà nước trong lĩnh vực văn hóa, đồng thời là cầu nối giữa các tổ chức bảo vệ quyền tác giả và khối cơ quan, đơn vị sự nghiệp, thời gian tới, đơn vị sẽ chủ động tham mưu các giải pháp tháo gỡ đồng bộ. Mục tiêu là xây dựng một cơ chế cấp phép đặc thù với mức phí ưu đãi và phương thức thanh toán linh hoạt cho các hoạt động phục vụ nhiệm vụ chính trị. Đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền về Nghị định số 17/2023/NĐ-CP của Chính phủ về Luật Sở hữu trí tuệ để các đơn vị khối thương mại lẫn phi thương mại có cái nhìn toàn diện hơn về thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền âm nhạc.

Ông Ngô Bá Thục - chuyên viên Phòng Quản lý văn hóa, Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh