Để “tế bào xã hội” được bảo vệ từ gốc rễ

Được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua theo Nghị quyết 47/237 năm 1993, Ngày Quốc tế Gia đình 15/5 hằng năm không chỉ là dịp tôn vinh mái ấm, nền tảng của xã hội, mà còn nhắc nhở các quốc gia quan tâm hơn tới những vấn đề đang tác động trực tiếp đến đời sống gia đình.

Với chủ đề “Gia đình, bất bình đẳng và sự phát triển, hạnh phúc của trẻ em”, Ngày Quốc tế Gia đình năm 2026 nhấn mạnh vai trò của gia đình trong việc bảo đảm môi trường sống an toàn, công bằng cho trẻ em trước những tác động ngày càng lớn của bất bình đẳng về kinh tế, giáo dục, y tế và cơ hội phát triển trong xã hội hiện đại.

Thông điệp ấy cũng phản ánh một thực tế đáng suy ngẫm: cấu trúc gia đình truyền thống đang chịu nhiều sức ép từ nhịp sống hiện đại. Điều đó không còn là hiện tượng riêng của một quốc gia mà đã trở thành vấn đề mang tính toàn cầu. Việt Nam nói chung và Hà Tĩnh nói riêng, nơi các giá trị gia đình luôn được coi trọng nhưng gần đây, nhiều người vẫn đau đáu khi chứng kiến những biểu hiện xuống cấp trong đạo đức ứng xử gia đình. Sự lạnh nhạt giữa những người ruột thịt hay những bi kịch đau lòng bắt nguồn từ chính mái nhà vốn phải là nơi bình yên nhất.

Chỉ trong thời gian ngắn, nhiều vụ việc liên quan đến đạo đức gia đình liên tục xuất hiện trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội khiến dư luận bàng hoàng. Từ câu chuyện một người phụ nữ thuê xe chở người cha già 85 tuổi, bệnh tật bỏ lại tại một chùa tại Hải Phòng, đến những vụ bạo lực gia đình, mâu thuẫn vợ chồng dẫn tới án mạng ở nhiều địa phương. Thương tâm hơn là vụ việc cuối năm 2025 tại Nghệ An, khi một người đàn ông vì bế tắc gia đình đã ôm theo hai con nhỏ 4 và 5 tuổi nhảy cầu Bến Thủy 1 xuống sông Lam, cướp đi sinh mạng của cả ba cha con.

Những bi kịch ấy không chỉ là câu chuyện pháp luật hay đạo đức đơn thuần, mà còn phản chiếu những rạn nứt đang âm thầm xuất hiện trong đời sống gia đình hiện đại. Đau xót nhất là những trẻ em chưa đủ khả năng tự bảo vệ mình lại là đối tượng chịu tổn thương sâu sắc nhất.

Trong một lần tới thăm chùa Vĩnh ở xã Đồng Lộc, nơi đang cưu mang 22 trẻ em bị bỏ rơi, tôi không khỏi day dứt khi nghe kể về hoàn cảnh của nhiều em nhỏ nơi đây. Đại đức Thích Đồng Pháp (Trụ trì chùa Vĩnh) cho biết: “Có những em vẫn còn bố mẹ, còn cả ông bà nội, ngoại, nhưng rồi vì mâu thuẫn gia đình, vì lý do nào đó mà họ bỏ lại các em cho chùa. Có em sinh ra không lành lặn nên bị chối bỏ từ khi mới lọt lòng”.

Những lời kể giản dị ấy khiến người nghe không khỏi nghẹn lòng. Khi gia đình không còn là nơi che chở, trẻ em sẽ lớn lên với những khoảng trống rất khó bù đắp về tâm hồn và cảm xúc.

Tiến sĩ tâm lý học Nguyễn Văn Hòa (giảng viên Trường Đại học Hà Tĩnh) cho rằng, những hiện tượng đau lòng ấy không phải bây giờ mới xuất hiện, nhưng trong xã hội hiện đại, tần suất và mức độ tiêu cực ngày càng lớn hơn.

Ông phân tích: “Áp lực kinh tế, guồng quay cuộc sống, sự phát triển của công nghệ số và mạng xã hội khiến con người dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, mất cân bằng cảm xúc. Nhưng sâu xa hơn, điều đáng lo là sự suy giảm tình yêu thương và trách nhiệm trong mỗi gia đình. Khi con người quá đề cao cái tôi, chỉ nghĩ cho bản thân, họ dễ thiếu sự cảm thông, chia sẻ với cả những người thân của mình”.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Hòa, nhiều bi kịch gia đình bắt đầu từ những điều rất nhỏ nhưng kéo dài mà không được lắng nghe, tháo gỡ. Đó có thể là áp lực cơm áo, sự bất đồng trong cách sống hay sự thiếu kỹ năng ứng xử trong hôn nhân, nuôi dạy con cái. Gia đình không chỉ là nơi ở chung dưới một mái nhà mà còn phải là nơi con người được yêu thương và tôn trọng. Khi đối thoại bị thay thế bằng áp đặt, khi sự cảm thông nhường chỗ cho ích kỷ và bạo lực, trẻ em sẽ là người chịu hậu quả đầu tiên.

Từ góc nhìn chuyên môn, vị tiến sĩ tâm lý này cho rằng giải pháp căn cơ nhất vẫn là khơi dậy lại các giá trị đạo đức truyền thống trong mỗi gia đình Việt. Đó không phải những điều quá lớn lao mà bắt đầu từ sự mẫu mực của ông bà, cha mẹ; từ cách ứng xử biết yêu thương và lắng nghe nhau trong đời sống hằng ngày.

Giữa nhiều biến động của đời sống hiện đại, ở Hà Tĩnh vẫn có không ít gia đình đang âm thầm gìn giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp. Ông Lê Ngọc Thạch ở xã Toàn Lưu chia sẻ: “Muốn con cháu sống tử tế thì trước hết ông bà, cha mẹ phải làm gương. Gia đình muốn hạnh phúc thì phải có sự yêu thương, vị tha nhưng cũng cần nghiêm khắc đúng lúc để con cháu hiểu điều hay lẽ phải”.

Không chỉ từ mỗi gia đình, việc bảo vệ “tế bào xã hội” còn cần sự chung tay của cộng đồng và các cấp, ngành. Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Hòa, nhiều vụ việc đau lòng hoàn toàn có thể được ngăn chặn nếu có sự quan tâm kịp thời từ hàng xóm, tổ dân phố và các đoàn thể ở cơ sở.

Trước những thách thức đặt ra, công tác gia đình ở Hà Tĩnh thời gian qua đang được triển khai theo hướng thực chất hơn, chú trọng xây dựng môi trường gia đình an toàn và tăng cường hỗ trợ tâm lý, pháp lý tại cộng đồng.

Ông Trần Xuân Lương – Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh cho biết: “Công tác gia đình thời gian tới không chỉ dừng ở tuyên truyền mà sẽ tập trung vào chiều sâu thông qua việc triển khai đồng bộ Bộ tiêu chí ứng xử trong gia đình, nâng cao hiệu quả các mô hình "Địa chỉ tin cậy" tại cộng đồng và đẩy mạnh tư vấn kỹ năng sống, kỹ năng làm cha mẹ cho người dân”.

Gia đình là nơi để trở về và cũng phải là nơi an toàn nhất trong cuộc đời mỗi con người. Những vụ việc đau lòng thời gian qua là lời cảnh tỉnh rằng hạnh phúc gia đình không thể tự nhiên mà có. Đó là kết quả của sự yêu thương, trách nhiệm, sự đồng hành của cộng đồng và cả những chính sách đủ nhân văn để bảo vệ con người từ gốc rễ.