Ngày 7/7, Hội nghị thượng đỉnh NATO khai mạc tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ. Một năm sau cam kết lịch sử về nâng chi tiêu quốc phòng tại Hội nghị Thượng đỉnh ở La Hay, trọng tâm của NATO giờ đây không còn dừng lại ở những con số, mà là làm thế nào để chuyển các cam kết đó thành năng lực quân sự thực chất, trong khi môi trường an ninh châu Âu tiếp tục biến động bởi cuộc xung đột tại Ukraine và những thay đổi trong chiến lược của Mỹ.
Điều dư luận quốc tế đặc biệt quan tâm về hội nghị này chính là sự đoàn kết của NATO trước những thách thức mới. Khi Mỹ thúc đẩy các đồng minh châu Âu đảm nhận nhiều hơn trách nhiệm bảo đảm an ninh, còn Ukraine vẫn cần những cam kết hỗ trợ lâu dài, hội nghị tại Ankara được xem là phép thử đối với khả năng duy trì sự thống nhất và vai trò dẫn dắt của liên minh quân sự này.
Thông điệp “đoàn kết”
Thông điệp "đoàn kết" đang được truyền thông châu Âu nhấn mạnh hơn bao giờ hết trước thềm Hội nghị Thượng đỉnh Ankara lần này. Nếu như một năm trước tại La Hay, người ta nói nhiều về các con số, cụ thể là mục tiêu chi tiêu quốc phòng tối thiểu 2% GDP, thì năm nay, áp lực đã chuyển từ "cam kết trên giấy" sang “hành động thực tế”.
Có thể thấy, việc các đồng minh châu Âu liên tục nhấn mạnh đến sự gắn kết của NATO xuất phát từ nhiều sức ép đan xen trong bối cảnh an ninh hiện nay. Trước hết, Mỹ vẫn là chiếc ô an ninh lớn nhất của liên minh, nhưng những điều chỉnh trong chính sách đối nội và đối ngoại của Washington, đang khiến châu Âu đứng ngồi không yên. Mỹ đang thúc đẩy mạnh mẽ yêu cầu các nước châu Âu phải tự gánh vác an ninh của chính mình thay vì phụ thuộc vào tiền túi của người đóng thuế Mỹ. Nỗi sợ về một kịch bản nước Mỹ giảm bớt sự can dự hoặc thay đổi các cam kết an ninh cốt lõi buộc châu Âu phải siết chặt tay nhau, tìm kiếm sự gắn kết nội bộ để tự bảo vệ mình trong trường hợp "đồng minh lớn" thay lòng đổi dạ.
Bên cạnh đó, sau nhiều năm xung đột tại Ukraine, sự mệt mỏi trong viện trợ đã bắt đầu xuất hiện khi kho vũ khí của nhiều nước suy giảm, ngân sách chịu sức ép từ lạm phát và tăng trưởng chậm, còn dư luận trong một số quốc gia không còn đồng thuận tuyệt đối như giai đoạn đầu. Đã có những tiếng nói hoài nghi, những rạn nứt ngầm về mức độ và thời gian tiếp tục viện trợ cho Ukraine. Việc nhấn mạnh sự đoàn kết lúc này giống như một nỗ lực "giữ lửa", ngăn chặn sự chia rẽ từ bên trong trước khi quá muộn.
Đồng thời, dù nhiều nước đã tăng chi tiêu quốc phòng sau Hội nghị Thượng đỉnh La Hay, bài toán lớn hiện nay là làm sao biến nguồn lực tài chính đó thành năng lực quân sự thực chất. Ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu đang bộc lộ sự chậm chạp, thiếu đồng bộ và phân mảnh. Các nước vẫn mạnh ai nấy mua, tiêu chuẩn vũ khí chưa đồng nhất. Sự "đoàn kết" mà châu Âu kêu gọi lúc này không chỉ là về mặt chính trị, mà là sự đoàn kết trong chuỗi cung ứng, phối hợp sản xuất quân sự để biến những con số chi tiêu khô khan thành năng lực phòng thủ thực chất trên thực địa.
Nói tóm lại, châu Âu hiểu rằng, đối mặt với một môi trường an ninh ngày càng khó lường, nếu NATO không thể hiện được một mặt trận thống nhất tại Ankara, khối này sẽ tự gửi đi một tín hiệu yếu ớt đến các đối thủ địa chính trị. Đó là lý do vì sao "đoàn kết" trở thành từ khóa sống còn của kỳ thượng đỉnh này.
Bài toán khó của châu Âu
Năm nay các nước châu Âu phải đối mặt với bài toán khó là làm sao chuyển nguồn lực tài chính thành năng lực quân sự thực tế, trong khi Mỹ cũng đang xem xét điều chỉnh hiện diện quân sự tại châu Âu. Đây là giai đoạn mà các đồng minh châu Âu đang phải chuyển mình mạnh mẽ nhất từ trước đến nay, chuyển từ trạng thái “báo động” sang “hành động”. Để chuẩn bị cho việc tự gánh vác an ninh, châu Âu đã và đang triển khai những bước đi rất cụ thể trên cả ba khía cạnh: tài chính, công nghiệp quốc phòng và cơ chế hợp tác, dù lộ trình này vẫn còn không ít rào cản.
Về mặt ngân sách, châu Âu không còn dừng lại ở mức thảo luận nữa. Tỷ lệ chi tiêu quốc phòng trung bình của khối đã tăng tốc mạnh mẽ, dự kiến chạm mốc 2,5% GDP toàn Liên minh trong năm nay. Phần lớn các quốc gia thành viên đều đã vượt qua mốc 2% của những năm trước, thậm chí một số nước Đông Âu và Ba Lan đang hướng tới các mục tiêu xa hơn. Riêng trong giai đoạn hai năm qua, các đồng minh châu Âu đã đổ thêm hơn 250 tỷ USD vào quốc phòng. Đây là một con số kỷ lục, minh chứng cho thấy họ đã nghiêm túc chấp nhận thực tế rằng không thể mãi dựa dẫm vào Mỹ.
Tuy nhiên, việc có tiền mới chỉ là điều kiện cần, khâu chuẩn bị quan trọng hơn là cấu trúc lại chuỗi cung ứng vũ khí để tự chủ sinh tồn. Hiện tại, châu Âu đang thúc đẩy mạnh mẽ Chiến lược Công nghiệp Quốc phòng và Quỹ Quốc phòng châu Âu. Thay vì mua sắm nhỏ lẻ và phụ thuộc gần một nửa vào nguồn cung từ Mỹ như trước, các nước đang bắt tay vào các dự án mua sắm chung và nội địa hóa sản xuất. Ngay tại Thượng đỉnh Ankara lần này, một diễn đàn công nghiệp quốc phòng quy mô lớn được tổ chức song song để ký kết các hợp đồng chung về hệ thống phòng không, tên lửa và công nghệ máy bay không người lái. Các cường quốc công nghiệp như Đức, Pháp đang từng bước chuyển đổi một phần năng lực sản xuất dân sự sang phục vụ quốc phòng nhằm tăng tốc độ bàn giao khí tài cho quân đội.
Dù quyết tâm là rất lớn và bước chuẩn bị về mặt thể chế đã hình thành, nhưng thực tế châu Âu vẫn cần thêm thời gian để dòng tiền chuyển hóa hoàn chỉnh thành năng lực thực chiến. Ngành công nghiệp quốc phòng của lục địa già sau nhiều thập kỷ ngủ yên không thể ngay lập tức đáp ứng quy mô sản xuất lớn do thiếu hụt nguyên liệu thô và sự phân mảnh về tiêu chuẩn kỹ thuật giữa các nước. Do đó, mức độ sẵn sàng của châu Âu hiện nay mới ở giai đoạn “xây móng” vững chắc về tài chính và thiết lập cơ chế đồng bộ, còn để hoàn toàn tự chủ giải quyết các cuộc khủng hoảng an ninh quy mô lớn mà không cần sự can dự của Mỹ, họ sẽ cần một lộ trình bền bỉ tính bằng năm chứ không thể đạt được một sớm một chiều.
Cam kết lâu dài đối với Ukraine
Ukraine tiếp tục là một trong những chủ đề lớn của hội nghị NATO năm nay. Tuy nhiên, nhiều nhà quan sát cho rằng điều quan trọng với Ukraine lúc này không chỉ là những gói hỗ trợ mới, mà còn là một thông điệp thống nhất từ NATO về cam kết lâu dài đối với Ukraine.
Thực tế tại hội nghị Ankara lần này cho thấy, kỳ vọng vào một thông điệp như vậy là hoàn toàn có cơ sở, nhưng bản chất của cam kết đó sẽ thực tế và mang tính thực trị nhiều hơn là những tuyên bố chính trị mang tính đột phá.
Về mặt chính thức, NATO chắc chắn sẽ đưa ra một tuyên bố chung khẳng định tương lai của Ukraine thuộc về liên minh và con đường gia nhập của Kiev là không thể đảo ngược. Điều này nhằm duy trì vị thế đối ngoại và gửi một tín hiệu răn đe mạnh mẽ tới các đối thủ địa chính trị. Sự thống nhất này là bắt buộc để giữ vững thể diện và uy tín của khối trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, điều mà các nhà quan sát quan tâm hơn chính là hành động cụ thể phía sau thông điệp đó. Thay vì một lời hứa hẹn mơ hồ về mốc thời gian kết nạp cụ thể vốn vẫn gây chia rẽ nội bộ, NATO đang chuyển dịch sang một cam kết mang tính "bảo hiểm dài hạn". Thượng đỉnh năm nay tập trung vào việc thể chế hóa các hoạt động hỗ trợ quân sự, tức là biến việc viện trợ vốn phụ thuộc vào quyết định của từng quốc gia riêng lẻ thành một cơ chế điều phối chính thức, bắt buộc và dài hạn do chính bộ máy NATO vận hành. Điều này đảm bảo rằng dù tình hình chính trị tại các nước thành viên có biến động hay thay đổi lãnh đạo, dòng chảy viện trợ và huấn luyện cho Ukraine vẫn được duy trì một cách ổn định trong nhiều năm tới.
Ngoài ra, đằng sau bức tranh thống nhất đó, người ta vẫn thấy những sắc thái khác nhau từ các thành viên. Trong khi các nước Đông Âu và Baltic thúc đẩy các cam kết mạnh mẽ hơn nữa, thì một số đồng minh lớn tại Tây Âu lại muốn tiếp cận một cách thận trọng để tránh kéo liên minh vào một cuộc xung đột trực tiếp. Vì vậy, cam kết lâu dài mà chúng ta thấy tại Ankara sẽ là một sự dung hòa: một thông điệp chính trị đồng thuận bên ngoài, đi kèm một kế hoạch hỗ trợ kỹ thuật và quân sự bền bỉ bên trong, thay vì một chiếc vé thông hành trực tiếp vào liên minh lúc này.
