Nhận diện sớm các dấu hiệu để bảo vệ sức khỏe tinh thần ở trẻ em

Từ một học sinh vui vẻ, hòa đồng, em L.V.V. (14 tuổi, xã Xuân Lộc) dần trở nên ít nói, ngại giao tiếp, mất ngủ và lo lắng mỗi khi đến trường. Kết quả học tập sa sút, em thường xuyên đau đầu, dễ cáu gắt, có lúc khóc, cười không rõ nguyên nhân.

Trong thời gian chờ khám tại Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hà Tĩnh, V. gần như không chủ động trò chuyện, ánh mắt liên tục né tránh người đối diện. Trước câu hỏi của bác sĩ, em chỉ trả lời ngắt quãng, dè dặt. Ban đầu, gia đình cho rằng đó là những thay đổi thường gặp ở tuổi dậy thì. Chỉ khi các biểu hiện kéo dài, ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt và học tập, mẹ em mới đưa con đến bệnh viện.

“Mình cứ nghĩ con đang ở tuổi dậy thì, tâm lý thay đổi là điều khó tránh. Đến khi thấy cháu thu mình trong phòng, mất ngủ liên tục, tôi mới giật mình đưa con đi kiểm tra. Qua tư vấn của bác sĩ, tôi hiểu rằng, lắng nghe và thấu hiểu cảm xúc của con cũng quan trọng không kém việc chăm lo sức khỏe thể chất” - mẹ em V. chia sẻ.

Trường hợp của V. cho thấy, những vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ nhiều khi bắt đầu từ những thay đổi rất nhỏ. Một học sinh ít nói, ngại đến trường, học tập sa sút, mất ngủ hoặc dễ cáu gắt có thể bị cho là “lười học”, “ương bướng” hay “tâm lý tuổi mới lớn”. Tuy nhiên, nếu những biểu hiện này kéo dài, ngày càng rõ và ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập, đó có thể là dấu hiệu trẻ đang gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần.

Theo số liệu từ UNICEF, khoảng 1/7 trẻ vị thành niên từ 10-19 tuổi trên thế giới được chẩn đoán mắc rối loạn tâm thần. Mỗi năm, gần 46.000 trẻ vị thành niên tử vong do tự tử, tương đương khoảng 1 trường hợp mỗi 11 phút. Thực tế tại Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hà Tĩnh cho thấy, nhu cầu khám, tư vấn và điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần đang gia tăng. Trong 9 tháng đầu năm 2026, bệnh viện ghi nhận 10.036 lượt khám, tăng 15,97% so với cùng kỳ năm 2025; trong đó có 1.498 lượt điều trị nội trú. Đáng chú ý, thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên đến khám, tư vấn ngày càng nhiều với các biểu hiện lo âu, trầm cảm, áp lực tâm lý và những vấn đề liên quan đến sử dụng thiết bị điện tử. Trung bình mỗi tháng, bệnh viện tiếp nhận gần 30 trẻ trong độ tuổi học đường đến khám, tư vấn về các vấn đề tâm lý và rối loạn sức khỏe tâm thần.

Bác sĩ CKI Nguyễn Ngọc Quý - Trưởng khoa Khám bệnh - Cấp cứu (Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hà Tĩnh) cho biết: "Tuổi vị thành niên là giai đoạn có nhiều biến đổi về tâm sinh lý. Các em bắt đầu hình thành quan điểm sống riêng, muốn khẳng định bản thân, đề cao tính độc lập và quyền riêng tư. Trong khi đó, kỹ năng ứng phó với áp lực còn hạn chế. Áp lực học tập, thi cử, kỳ vọng của cha mẹ, mâu thuẫn với bạn bè, bắt nạt học đường, tự ti về ngoại hình hay sử dụng mạng xã hội quá mức đều có thể tác động đến tâm lý trẻ.

Hơn nữa, nhiều trẻ chưa có kỹ năng nhận diện và bộc lộ cảm xúc. Khi gặp khó khăn, các em thường chọn cách im lặng, thu mình hoặc tìm đến những cách giải tỏa thiếu lành mạnh. Vì vậy, nhận diện sớm những thay đổi về cảm xúc, hành vi có ý nghĩa rất quan trọng”.

Ở tuổi vị thành niên, khoảng cách giữa cha mẹ và con cái cũng dễ gia tăng. Trẻ muốn được tôn trọng sự riêng tư, tự quyết định nhiều vấn đề của bản thân, trong khi cha mẹ lại thường có xu hướng định hướng, kiểm soát để bảo vệ con. Chính vì vậy, cha mẹ cần chủ động xây dựng mối quan hệ gần gũi, tin cậy với con; tôn trọng những thay đổi về tâm lý, đồng thời quan tâm đến năng lực, sở trường và mong muốn của trẻ. Định hướng mục tiêu học tập phù hợp, tránh đặt kỳ vọng vượt quá khả năng cũng là cách giảm áp lực cho trẻ. Khi gia đình trở thành nơi an toàn về cảm xúc, trẻ sẽ dễ chia sẻ hơn.

Các bác sĩ khuyến cáo, khi trẻ có biểu hiện buồn bã, lo âu, mất ngủ, thu mình, thay đổi hành vi, giảm hứng thú, không muốn đến trường hoặc những thay đổi cảm xúc kéo dài, ảnh hưởng đến học tập và sinh hoạt, gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, đánh giá. Phát hiện sớm giúp việc can thiệp thuận lợi hơn, hạn chế những ảnh hưởng lâu dài và tăng khả năng phục hồi sức khỏe tâm thần cho trẻ. Bên cạnh đó, nhà trường cũng giữ vai trò quan trọng trong việc nhận diện và hỗ trợ học sinh gặp khó khăn về tâm lý. Một môi trường học tập an toàn, thân thiện, nơi học sinh được lắng nghe và tôn trọng sẽ tạo thêm điểm tựa tinh thần cho các em. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và ngành y tế là yếu tố quan trọng để phát hiện sớm, hỗ trợ đúng cách và đồng hành lâu dài với trẻ.