Thỏa hiệp chính trị sau nhiều tuần bế tắc
Theo hãng tin AP, Khối liên minh chiếm ưu thế tại Quốc hội Iraq - Khung Điều Phối (CF), tập hợp các đảng phái Hồi giáo dòng Shia có quan hệ gần gũi với Iran - ngày 27/4 đã chỉ định doanh nhân Ali al-Zaidi làm thủ tướng lâm thời. Quyết định được đưa ra sau cuộc họp tại dinh chính phủ, kết thúc nhiều tuần tranh luận nội bộ nhằm tìm kiếm một ứng viên thỏa hiệp có thể phá vỡ thế bế tắc kéo dài.
Ngay sau đó, Tổng thống Nizar Amedi chính thức giao nhiệm vụ thành lập chính phủ cho ông al-Zaidi, nhấn mạnh tiến trình hiến định không thể tiếp tục trì hoãn. Ông đồng thời kêu gọi các lực lượng chính trị ủng hộ tân thủ tướng được chỉ định nhằm sớm hoàn tất việc thành lập chính phủ, phục vụ lợi ích quốc gia.
Việc lựa chọn ông al-Zaidi diễn ra sau nhiều tháng bất đồng gay gắt liên quan đến việc thành lập chính phủ mới, trong bối cảnh Iraq tiếp tục là điểm giao thoa lợi ích giữa Mỹ và Iran. Quốc gia Trung Đông này duy trì quan hệ với cả hai bên nhưng thường xuyên rơi vào thế cân bằng mong manh.
Mỹ và Iran buộc Iraq phải lựa chọn
Ban đầu, liên minh CF dự kiến ủng hộ cựu Thủ tướng Nouri al-Maliki quay trở lại nắm quyền. Tuy nhiên, kế hoạch này vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ Tổng thống Mỹ Donald Trump, người công khai tuyên bố phản đối và cảnh báo sẽ cắt viện trợ nếu ông al-Maliki được bổ nhiệm.
Ông al-Maliki, từng giữ chức thủ tướng từ năm 2006, bị Washington đánh giá là có quan hệ quá gần gũi với Tehran. Dù phản ứng cứng rắn trước áp lực từ Mỹ, cuối cùng ông vẫn rút lui, cùng với đương kim Thủ tướng Mohammed Shia al-Sudani, nhằm tạo điều kiện cho một ứng viên dung hòa hơn.
Trong tuyên bố, liên minh này ca ngợi quyết định rút lui của hai lãnh đạo là mang tính lịch sử và có trách nhiệm, giúp tháo gỡ bế tắc chính trị và mở đường cho việc lựa chọn một gương mặt phù hợp với bối cảnh hiện tại.
Sức ép từ Mỹ không chỉ dừng ở tuyên bố chính trị. Theo các quan chức Iraq, Washington đã tạm dừng hỗ trợ an ninh, ngừng vận chuyển tiền mặt USD - nguồn thu từ xuất khẩu dầu và hạn chế hợp tác với Baghdad nhằm gây áp lực buộc nước này giữ khoảng cách với Iran. Đồng thời, các cuộc tấn công của lực lượng dân quân thân Iran vào lợi ích Mỹ tại Iraq càng khiến căng thẳng leo thang.
Tình hình trở nên phức tạp hơn sau cuộc xung đột Mỹ - Israel với Iran hồi cuối tháng 2, kéo theo các đòn đáp trả của Tehran trên khắp khu vực vùng Vịnh và sự tham gia của các nhóm vũ trang tại Iraq.
Nhân tố mới với kỳ vọng cân bằng lợi ích
Trong bối cảnh đó, ông Ali al-Zaidi nổi lên như một lựa chọn thỏa hiệp vào phút chót. Là Chủ tịch Ngân hàng Hồi giáo Al-Janoob, ông có nền tảng kinh tế, tài chính và mạng lưới quan hệ trong lĩnh vực đầu tư, nhưng chưa từng giữ chức vụ chính trị nào trước đây.
Việc một “tay ngang” được trao trọng trách phản ánh nỗ lực của các bên nhằm tìm kiếm một gương mặt ít gây tranh cãi, có khả năng cân bằng lợi ích giữa các phe phái trong nước cũng như giữa các cường quốc bên ngoài.
Phát biểu sau khi được đề cử, ông al-Zaidi cam kết sẽ xây dựng Iraq trở thành một quốc gia cân bằng cả về khu vực và quốc tế, đồng thời kêu gọi sự phối hợp của tất cả các lực lượng chính trị và xã hội trong giai đoạn nhạy cảm hiện nay.
Theo quy định hiến pháp, tân thủ tướng được chỉ định có 30 ngày để thành lập nội các và trình Quốc hội phê chuẩn, với tối thiểu 167 phiếu ủng hộ để được thông qua. Tuy nhiên, ngay cả khi nhận được sự hậu thuẫn từ khối đa số, chính phủ mới vẫn chưa chắc chắn giành được đủ sự đồng thuận cần thiết.
Thách thức chồng chất chờ chính phủ mới
Nếu được thông qua, chính phủ do ông al-Zaidi lãnh đạo sẽ phải đối mặt với hàng loạt thách thức phức tạp. Trước hết là hệ lụy chính trị và kinh tế từ xung đột khu vực, đặc biệt khi việc đóng cửa eo biển Hormuz đã làm gián đoạn xuất khẩu dầu, nguồn thu chủ lực của Iraq.
Bên cạnh đó, các vấn đề nội tại như tham nhũng, sự tồn tại của các lực lượng vũ trang ngoài kiểm soát nhà nước và vai trò của lực lượng Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF) - liên minh dân quân Shia danh nghĩa thuộc quân đội nhưng hoạt động tương đối độc lập - vẫn là những bài toán nan giải.
Việc cân bằng quan hệ với Mỹ và Iran cũng tiếp tục là thách thức chiến lược đối với Baghdad, trong bối cảnh hai cường quốc này ngày càng gia tăng cạnh tranh ảnh hưởng tại Trung Đông.
Sự xuất hiện của một nhân tố mới như ông al-Zaidi được kỳ vọng có thể mở ra cơ hội tái định hình cục diện chính trị Iraq, song con đường phía trước vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Tiến trình thành lập chính phủ lần này không chỉ là câu chuyện nội bộ mà còn phản ánh sự giằng co quyền lực phức tạp trong khu vực.
