Dù chưa phải một hiệp định hòa bình hoàn chỉnh, thỏa thuận này mở ra cơ hội hạ nhiệt căng thẳng giữa Washington và Tehran, đồng thời có thể tác động sâu rộng tới môi trường an ninh khu vực, thị trường năng lượng toàn cầu và cán cân quyền lực Trung Đông.
Những nội dung được công bố cho thấy, hai bên đã đạt được đồng thuận đáng kể về các vấn đề cốt lõi, từ ngừng bắn, an ninh hàng hải, chương trình hạt nhân Iran cho đến lộ trình nới lỏng trừng phạt kinh tế. Điều đó phản ánh xu hướng chuyển từ đối đầu quân sự sang quản lý cạnh tranh chiến lược giữa hai đối thủ vốn đối địch hơn bốn thập niên.
Hạ nhiệt điểm nóng chiến lược
Một trong những nội dung quan trọng nhất của thỏa thuận liên quan đến eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thương mại toàn cầu. Theo các điều khoản được công bố, Iran cam kết mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz và chấm dứt các hoạt động cản trở hàng hải, trong khi Mỹ dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa và hạn chế đối với hoạt động vận tải thương mại của Iran.
Song song với đó là các cam kết liên quan đến chương trình hạt nhân. Tehran chấp nhận các biện pháp hạn chế và giám sát quốc tế chặt chẽ hơn đối với hoạt động làm giàu urani, trong khi Washington thừa nhận quyền duy trì chương trình hạt nhân dân sự của Iran. Một số thành phần quan trọng trong cơ sở hạ tầng hạt nhân cũng có thể bị vô hiệu hóa hoặc tháo dỡ theo lộ trình cụ thể.
Đổi lại, Mỹ sẽ từng bước nới lỏng các biện pháp trừng phạt, cho phép Iran khôi phục xuất khẩu dầu mỏ và tiếp cận một phần tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài, ước tính khoảng 25 tỷ USD, đồng thời được tạo điều kiện kết nối trở lại với một số hoạt động thương mại quốc tế.
Mặc dù các chi tiết kỹ thuật vẫn cần được hoàn tất trong 60 ngày đàm phán tiếp theo, việc hai bên đạt được đồng thuận về những vấn đề từng là nguyên nhân chính của các cuộc đối đầu trong nhiều năm qua được xem là bước tiến đáng kể.
Tính toán của các bên
Thỏa thuận phản ánh sự điều chỉnh trong cách tiếp cận của cả Washington và Tehran. Đối với Mỹ, mục tiêu ưu tiên dường như không còn là gây sức ép tối đa hay theo đuổi những thay đổi mang tính căn bản tại Iran, mà tập trung vào việc ngăn chặn nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân, bảo đảm tự do hàng hải và tránh bị cuốn vào một cuộc chiến tranh tốn kém khác tại Trung Đông. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng gay gắt, một cuộc xung đột kéo dài với Iran sẽ tạo ra gánh nặng lớn về quân sự, kinh tế và chính trị đối với Washington.
Thực tế cho thấy bất kỳ cuộc xung đột toàn diện nào với Iran cũng sẽ kéo theo những chi phí khổng lồ về quân sự, kinh tế và chính trị đối với Mỹ. Với vị trí địa chiến lược của Iran và mạng lưới các lực lượng đồng minh trải rộng khắp khu vực, một cuộc chiến quy mô lớn có nguy cơ biến thành cuộc xung đột kéo dài, tương tự những gì Washington từng trải qua tại Iraq và Afghanistan.
Trong bối cảnh đó, chính quyền Tổng thống Trump dường như lựa chọn một chiến lược thực dụng hơn: sử dụng sức ép quân sự và kinh tế để buộc Iran quay lại bàn đàm phán thay vì theo đuổi mục tiêu đối đầu toàn diện.
Thỏa thuận cũng mang lại cho Mỹ nhiều lợi ích cụ thể. Việc khôi phục hoạt động bình thường tại eo biển Hormuz sẽ giúp giảm áp lực đối với giá năng lượng, từ đó hỗ trợ kiểm soát lạm phát và ổn định kinh tế trong nước. Đồng thời, Washington có thể tuyên bố đã buộc Iran chấp nhận các giới hạn đáng kể đối với chương trình hạt nhân mà không phải phát động một cuộc chiến tranh tốn kém.
Về phía Iran, thỏa thuận giúp nước này tránh nguy cơ đối đầu quân sự quy mô lớn, đồng thời mở ra cơ hội giảm bớt áp lực kinh tế sau nhiều năm chịu cấm vận. Việc từng bước khôi phục xuất khẩu dầu mỏ và kết nối trở lại với các hoạt động thương mại quốc tế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế Iran. Quan trọng hơn, Tehran vẫn bảo vệ được nguyên tắc duy trì chương trình hạt nhân dân sự.
Thỏa thuận cũng phản ánh sự khác biệt ngày càng rõ giữa lợi ích chiến lược của Mỹ và Israel. Trong khi Israel ưu tiên vô hiệu hóa hoàn toàn Iran thì Mỹ đặt trọng tâm vào ổn định khu vực và giảm thiểu rủi ro đối với các lợi ích kinh tế – chính trị của mình. Khoảng cách này cho thấy Washington sẵn sàng giới hạn một số hành động quân sự của Israel nếu những hành động đó có nguy cơ phá vỡ tiến trình đàm phán với Tehran.
Cơ hội và thách thức
Nếu được triển khai thành công, thỏa thuận Mỹ - Iran có thể mang lại nhiều lợi ích cho khu vực. Nguy cơ chiến tranh giảm xuống sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các quốc gia Arập vùng Vịnh như Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE), Qatar, Bahrain và Kuwait tập trung vào các chương trình phát triển kinh tế và thu hút đầu tư. Đồng thời, việc Iran từng bước tái hội nhập với môi trường khu vực có thể tạo thêm động lực cho các tiến trình hòa giải đang diễn ra giữa Tehran và các nước Arập.
Trên bình diện toàn cầu, tác động đáng chú ý nhất là khả năng ổn định thị trường năng lượng. Khi eo biển Hormuz hoạt động bình thường trở lại và nguồn cung dầu từ Iran được khôi phục, áp lực đối với giá dầu thế giới có thể giảm đáng kể.
Tuy nhiên, con đường phía trước vẫn còn nhiều trở ngại. Trước hết là vấn đề xử lý lượng urani làm giàu hiện có của Iran và cơ chế giám sát quốc tế. Đây là những nội dung kỹ thuật phức tạp, dễ phát sinh tranh cãi trong quá trình đàm phán. Thứ hai là tương lai của chương trình tên lửa đạn đạo Iran.
Việc nội dung này chưa được đưa vào thỏa thuận có thể trở thành nguồn gốc của những bất đồng mới giữa Iran với Mỹ và Israel. Thứ ba là vai trò của các nhóm vũ trang như Hezbollah, Hamas và nhiều nhóm vũ trang khác trong khu vực. Chỉ cần một sự cố quân sự ngoài ý muốn cũng có thể kích hoạt vòng xoáy trả đũa mới, làm suy giảm lòng tin giữa các bên.
Đặc biệt, các cuộc không kích của Israel nhằm vào các mục tiêu liên quan đến Hezbollah tại Liban cho thấy thực địa Trung Đông vẫn chưa thực sự ổn định. Nếu các cuộc đụng độ tiếp tục leo thang và kéo theo phản ứng từ Iran, môi trường thuận lợi cho đàm phán có thể nhanh chóng bị phá vỡ.
Thỏa thuận Mỹ - Iran chưa phải là lời giải cho mọi vấn đề của Trung Đông, nhưng là bước đi quan trọng nhằm ngăn chặn nguy cơ xung đột lan rộng và tạo cơ hội thiết lập trạng thái cân bằng mới trong khu vực. Có thể nói thỏa thuận là nước cờ thực dụng, có tính toán của Iran và Mỹ nhằm đảm bảo lợi ích. Triển vọng lâu dài của tiến trình này sẽ phụ thuộc vào kết quả các cuộc đàm phán kỹ thuật sắp tới cũng như khả năng các bên duy trì cam kết thực hiện những nội dung đã thống nhất.
