Đưa nông sản địa phương tham gia chuỗi cung ứng là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ thực phẩm tại các khu kinh tế, khu công nghiệp, cụm công nghiệp ở Hà Tĩnh ngày càng được mở rộng, quy mô lao động đến năm 2030 dự kiến khoảng 100.000 người. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần một chiến lược đồng bộ với các giải pháp đủ mạnh trong tổ chức lại sản xuất, chuẩn hóa chất lượng và hoàn thiện hệ thống phân phối.
Những năm qua, Hà Tĩnh đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách thúc đẩy tích tụ ruộng đất, phát triển nông nghiệp hàng hóa và liên kết chuỗi. Ngày 17/11/2021, BCH Đảng bộ tỉnh ban hành Nghị quyết số 06-NQ/TU về lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện tập trung, tích tụ ruộng đất gắn với xây dựng NTM giai đoạn 2021-2025 và những năm tiếp theo được xem như “kim chỉ nam” về không gian tổ chức sản xuất. Tiếp đó, ngày 16/12/2021, HĐND tỉnh ban hành Nghị quyết số 51/2021/NQ-HĐND quy định về chính sách khuyến khích phát triển nông nghiệp, nông thôn gắn với xây dựng tỉnh NTM trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2022-2025, đóng vai trò như “đòn bẩy” mới về nguồn lực và động lực phát triển mới.
TOÀN TỈNH ĐÃ CHUYỂN ĐỔI, TẬP TRUNG, TÍCH TỤ ĐƯỢC HƠN 14.100 HA ĐẤT SẢN XUẤT; HÌNH THÀNH NHIỀU CÁNH ĐỒNG QUY MÔ TỪ 20-60 HA VỚI HỆ THỐNG HẠ TẦNG TƯƠNG ĐỐI ĐỒNG BỘ.
Các chính sách đã tạo ra những chuyển biến tích cực: giai đoạn 2021-2025, nông nghiệp duy trì tăng trưởng trên 3%/năm; giá trị sản xuất trên đơn vị diện tích tăng từ 90 triệu đồng/ha năm 2022 lên hơn 101 triệu đồng/ha. Toàn tỉnh đã chuyển đổi, tập trung, tích tụ được hơn 14.100 ha đất sản xuất; hình thành nhiều cánh đồng quy mô từ 20-60 ha với hệ thống hạ tầng tương đối đồng bộ.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc xây dựng vùng nguyên liệu gắn với chuỗi giá trị vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Hà Tĩnh đã xây dựng được một số chuỗi liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ như: lúa chất lượng cao, cam, bưởi, dứa, thịt lợn… Điển hình là Công ty CP Tập đoàn Quế Lâm (TP Huế) với 30 ha lúa; 1,2 ha dưa lưới, dưa hấu và Công ty CP Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (tỉnh Ninh Bình) liên kết sản xuất dứa với diện tích 379,04 ha. Dù vậy, số lượng chuỗi liên kết vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng, quy mô sản xuất liên kết chưa đủ lớn để tạo thành các vùng nguyên liệu ổn định, bền vững.
Tại HTX Dịch vụ nông nghiệp Đồng Tiến (phường Trần Phú), mô hình sản xuất lúa tập trung hơn 25 ha đã áp dụng cơ giới hóa đồng bộ, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn từ 15-20% so với trước. Dẫu vậy, theo ông Nguyễn Bằng Tấn - Giám đốc HTX, diện tích tích tụ thiếu tính bền vững, mỗi vụ HTX lại phải vận động, thỏa thuận với người dân nên chưa xây dựng được vùng nguyên liệu ổn định. Nếu không có quy hoạch vùng trồng bài bản, đồng nhất về giống, quy trình và có sự ràng buộc trong liên kết thì rất khó để HTX ký kết dài hạn với doanh nghiệp (DN) thu mua.
HIỆN NAY, SẢN XUẤT VẪN PHÂN TÁN, VIỆC ÁP DỤNG KHKT CHƯA ĐỒNG BỘ, KHÓ KHĂN TRONG VIỆC CẤP MÃ SỐ VÙNG TRỒNG VÀ KẾT NỐI THỊ TRƯỜNG.
Tương tự, mô hình liên kết sản xuất lúa hữu cơ quy mô 10,6 ha giữa Công ty CP Hòa Lạc IEC với người dân thôn Bình Quang (xã Cẩm Bình) được triển khai năm 2023 với nhiều kỳ vọng, thế nhưng, sau 3 vụ sản xuất đã “đứt gãy” do thiếu sự ràng buộc trong liên kết. Tại vùng trồng cây ăn quả như Đồng Lộc, nơi đã có quy hoạch vùng sản xuất trọng điểm với diện tích 350 ha cam, theo đánh giá của ông Nguyễn Xuân Diệu - Trưởng phòng Kinh tế (UBND xã Đồng Lộc), hiện nay, sản xuất vẫn phân tán, việc áp dụng KHKT chưa đồng bộ, khó khăn trong việc cấp mã số vùng trồng và kết nối thị trường.
Thực tiễn cho thấy, điểm nghẽn lớn hiện nay là tính ổn định về quy mô và việc tổ chức sản xuất theo chuỗi. Muốn tham gia vào các bếp ăn công nghiệp - nơi đòi hỏi nguồn cung lớn, liên tục và đồng nhất, sản xuất nông nghiệp phải được tái cấu trúc theo hướng bài bản. Theo đó, quy hoạch vùng sản xuất tập trung gắn với tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị; đẩy mạnh cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc nhằm bảo đảm chất lượng, tính minh bạch và đáp ứng yêu cầu của DN về hồ sơ, hóa đơn, chứng từ trong thu mua, thanh toán.
Trước yêu cầu mới, ngành NN&MT đã tham mưu UBND tỉnh phê duyệt vùng quy hoạch trồng lúa năng suất, chất lượng cao với tổng diện tích hơn 23.866 ha; phát triển trên 1.150 ha vùng sản xuất rau an toàn, tập trung, bảo đảm truy xuất nguồn gốc; triển khai thực hiện Chiến lược phát triển chăn nuôi giai đoạn 2022-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Sở NN&MT cũng đang chủ trì thực hiện các bước xây dựng nghị quyết quy định cơ chế, chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn, xây dựng NTM trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026-2030. Trong đó, ưu tiên chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp hàng hóa chủ lực quy mô lớn, hiện đại theo chuỗi giá trị; thúc đẩy nông nghiệp sinh thái, hữu cơ, giảm phát thải; ứng dụng KHCN, chuyển đổi số; xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn cho các sản phẩm lợi thế của tỉnh. Các mô hình sản xuất tiếp tục được khuyến khích triển khai đạt tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ, an toàn sinh học; ứng dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), canh tác giảm phát thải, canh tác tuần hoàn… nhằm từng bước xây dựng thương hiệu nông sản gắn với mã số vùng trồng và chỉ dẫn địa lý.
CÁC DOANH NGHIỆP, HỢP TÁC XÃ KINH DOANH, CHẾ BIẾN NÔNG SẢN CẦN THAY ĐỔI TƯ DUY, CÁCH LÀM, CHUYỂN TỪ THU MUA ĐỂ SƠ CHẾ, CHẾ BIẾN SANG BẮT TAY VÀO XÂY DỰNG VÙNG NGUYÊN LIỆU ĐẠT CHUẨN
Theo ông Nguyễn Thanh Hải - Phó Giám đốc Sở NN&MT, định hướng sản xuất nông nghiệp chuyển mạnh sang tư duy sản xuất hàng hóa theo nhu cầu và lợi thế thị trường. Với sản xuất nhỏ lẻ, hệ thống chính sách tập trung hỗ trợ kỹ thuật, thay đổi tập quán canh tác và nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông hộ. Với sản xuất quy mô lớn, ưu tiên phát triển vùng hàng hóa tập trung, ứng dụng KHCN, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và chuỗi giá trị bền vững. Đặc biệt, sẽ đẩy mạnh sản xuất theo đơn đặt hàng, gắn kết chặt chẽ giữa nông dân, HTX và DN để nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của nông sản. Các DN, HTX kinh doanh, chế biến nông sản cần thay đổi tư duy, cách làm, chuyển từ thu mua để sơ chế, chế biến sang bắt tay vào xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn; đồng hành và chia sẻ, hài hòa lợi ích với người nông dân để xây dựng chuỗi giá trị bền vững.
Để chính sách mới phát huy hiệu quả, các địa phương cần sớm hoàn thiện quy hoạch sản xuất tập trung, đẩy nhanh cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất sau chuyển đổi và thu hút DN tham gia liên kết chuỗi. Cùng đó, cần sự bứt phá trong xây dựng vùng nguyên liệu; đẩy mạnh liên kết “4 nhà” trong chuỗi giá trị. Ông Nguyễn Văn Duy - Phó Chủ tịch UBND xã Thạch Xuân cho biết: “Địa phương hiện có hơn 70 ha đất màu sản xuất rau - củ - quả, trong đó khoảng 40 ha đã được tổ chức sản xuất tập trung. Hiện, xã đang rà soát điều chỉnh quy hoạch chung, hoàn thiện quy hoạch vùng sản xuất; ban hành chính sách hỗ trợ người dân phát triển các mô hình rau - củ - quả theo hướng hàng hóa đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, VietGAP, hữu cơ. Đặc biệt, chúng tôi mời gọi DN sản xuất theo hướng chuỗi giá trị; thúc đẩy KHCN để tăng năng suất, sản lượng, tạo điều kiện cho nông nghiệp địa phương tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng nông sản của tỉnh và khu vực”.
Cuối tháng 4 vừa qua, Liên minh HTX tỉnh phối hợp Công ty TNHH Gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh tổ chức thành công hội chợ kết nối tiêu thụ sản phẩm HTX và OCOP tại KKT Vũng Áng. Với 10 gian hàng, hơn 100 sản phẩm OCOP và nông sản tiêu biểu, hội chợ đã tạo không gian xúc tiến thương mại (XTTM) mới, đưa nông sản địa phương tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng trong DN FDI lớn nhất tỉnh.
Ông Bùi Huy Cường - Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh thông tin: “Sau hội chợ kết nối tiêu thụ sản phẩm HTX và OCOP tại KKT Vũng Áng, nhiều sản phẩm được người tiêu dùng đón nhận như: nhung hươu, các sản phẩm từ trầm, dược liệu, thủy hải sản, nấm, giò chả… Một số cơ sở đã được đối tác chủ động liên hệ, đặt hàng, mở ra hướng đi mới trong kết nối cung - cầu. Thời gian tới, chúng tôi sẽ phối hợp với Sở Công thương, Ban Quản lý KKT tỉnh và các DN, tập đoàn trong KKT Vũng Áng mở rộng các điểm giới thiệu sản phẩm cố định”.
Trên thực tế, các hoạt động XTTM của Hà Tĩnh vẫn theo mùa vụ; nguồn lực dành cho XTTM chỉ chiếm khoảng 2,4% tổng ngân sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp của tỉnh; trong khi các chính sách nền tảng như: quy hoạch vùng nguyên liệu, đầu tư hạ tầng bảo quản - chế biến, logistics, vận chuyển và hỗ trợ DN “đầu kéo” vẫn chưa đồng bộ. Cụ thể, giai đoạn 2022-2025, Hà Tĩnh bố trí 3,5 tỷ đồng hỗ trợ chính sách phát triển thương mại nông thôn, trong đó, chủ yếu dành cho các hoạt động XTTM, tham gia hội chợ, lễ hội…
Ông Lê Xuân Từ - Phó Giám đốc Sở Công thương cho biết: “Để tăng cường XTTM, kết nối cung cầu tiêu thụ sản phẩm địa phương, Sở Công thương tiếp tục đẩy nhanh công tác quy hoạch chợ theo Quy hoạch tỉnh; phát triển hạ tầng thương mại, nhất là tại các địa bàn trọng điểm như khu vực KKT Vũng Áng, Khu công nghiệp (KCN) VSIP nhằm hình thành các đầu mối thu mua, phân phối quy mô lớn. Cùng đó, triển khai hiệu quả các chương trình khuyến công, tạo điều kiện thuận lợi để DN, HTX đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại, ứng dụng công nghệ mới, phát triển sản xuất. Tiếp tục đề xuất chính sách hỗ trợ DN, HTX; phối hợp với các ngành hỗ trợ mở rộng hệ thống điểm giới thiệu, gian hàng tiêu thụ sản phẩm OCOP, sản phẩm tiêu biểu của tỉnh tại các KKT, KCN, cụm công nghiệp (CCN)...”.
Trong quá trình tổ chức lại chuỗi giá trị nông sản, các DN “đầu chuỗi” giữ vai trò then chốt trong dẫn dắt sản xuất, tổ chức liên kết và bảo đảm đầu ra cho sản phẩm. Đón đầu xu thế thị trường, một số DN đã chủ động đầu tư công nghệ, đẩy mạnh chế biến, xây dựng thương hiệu, từng bước đưa nông sản địa phương tiếp cận các thị trường lớn. Tiêu biểu như: Công ty Nông nghiệp Xanh Hà Tĩnh (xã Kỳ Khang) triển khai mô hình sản xuất lúa theo hình thức tích tụ ruộng đất, duy trì 5 vụ liên kết với quy mô 20-25 ha/vụ, áp dụng đồng bộ một quy trình, một giống, đạt sản lượng khoảng 150 tấn/vụ; Công ty TNHH Khoa học và Công nghệ An Phát (xã Việt Xuyên) mỗi năm cung ứng trên 5.000 tấn gạo địa phương cho thị trường, trong đó 70% tiêu thụ vào các DN ở KKT Vũng Áng; Công ty TNHH Lương thực Nghệ Tĩnh cung ứng khoảng 200 tấn gạo/năm cho một số DN tại các cụm công nghiệp phía Bắc của tỉnh.
CÁC DOANH NGHIỆP KIẾN NGHỊ CẦN SỚM HOÀN THIỆN QUY HOẠCH, CẤP MÃ SỐ VÙNG TRỒNG ĐỦ ĐIỀU KIỆN, TẠO QUỸ ĐẤT ĐỂ MỞ RỘNG SẢN XUẤT; TĂNG CƯỜNG XÚC TIẾN THƯƠNG MẠI, KẾT NỐI THỊ TRƯỜNG VÀ THÚC ĐẨY LIÊN KẾT GIỮA CÁC DOANH NGHIỆP TRONG CÙNG LĨNH VỰC NHẰM HÌNH THÀNH CHUỖI CUNG ỨNG ĐỒNG BỘ.
Tuy vậy, số lượng DN tham gia chuỗi còn hạn chế, quy mô nhỏ, phát triển mang tính tự phát, thiếu liên kết và chưa hình thành được chuỗi cung ứng ổn định. Điều này đòi hỏi sự định hướng, kết nối và hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ các cấp, ngành. Theo đó, các DN kiến nghị cần sớm hoàn thiện quy hoạch, cấp mã số vùng trồng đủ điều kiện, tạo quỹ đất để mở rộng sản xuất; đồng thời tăng cường XTTM, kết nối thị trường và thúc đẩy liên kết giữa các DN trong cùng lĩnh vực nhằm hình thành chuỗi cung ứng đồng bộ.
Ông Lê Văn An - Giám đốc Công ty TNHH Khoa học và Công nghệ An Phát cho rằng: “DN rất cần một “hệ sinh thái” hỗ trợ đủ mạnh, từ quy hoạch vùng nguyên liệu, hạ tầng đến cơ chế kết nối thị trường. Khi Nhà nước đóng vai trò dẫn dắt và các chủ thể cùng tham gia, DN sẽ phát huy được vai trò dẫn dắt chuỗi cung ứng đến với những thị trường lớn. Để mở rộng quy mô, chúng tôi mong muốn được tạo điều kiện để mở rộng diện tích nhà xưởng lên hơn 22.000m2, có chính sách hỗ trợ tiếp tục đầu tư hệ thống máy móc phục vụ cung ứng gạo theo hướng hàng hóa quy mô lớn”.
Để đón đầu thị trường lao động 100.000 người vào năm 2030 tại các KKT, KCN, CCN, Hà Tĩnh cần chiến lược đồng bộ và dài hơi trong việc xây dựng chuỗi cung ứng nội tỉnh. Theo đó, giải pháp cần thiết là xây dựng đề án và ban hành những chính sách đặc thù hỗ trợ cung ứng lương thực, thực phẩm cho các bếp ăn công nghiệp. Bởi, nhìn ra ngoại tỉnh, các địa phương như Bắc Ninh đã chủ động xây dựng đề án cung ứng nông sản cho KCN từ hơn chục năm nay; Nghệ An chú trọng xúc tiến sản phẩm nông nghiệp vào CCN, giúp hình thành các chuỗi cung ứng tương đối bền vững. Theo ông Nguyễn Thái Diễn - Phó Chủ tịch UBND phường Nam Hồng Lĩnh, đề án về cung ứng lương thực, thực phẩm, hàng hóa thiết yếu cho các bếp ăn công nghiệp cần xác định rõ vùng nguyên liệu, sản phẩm chủ lực, kết nối vùng, DN đầu mối và cơ chế kết nối tiêu thụ. Trên cơ sở giải pháp tổng thể, các địa phương, HTX và DN mới có cơ sở để cùng tham gia, hình thành chuỗi cung ứng bền vững.
KHI CHÍNH SÁCH ĐƯỢC CỤ THỂ HÓA, CHUỖI CUNG ỨNG ĐƯỢC TỔ CHỨC LẠI VÀ CÁC CHỦ THỂ CÙNG THAM GIA MỘT CÁCH THỰC CHẤT, HIỆU QUẢ, NÔNG SẢN HÀ TĨNH HOÀN TOÀN CÓ THỂ TẠO DỰNG CHUỖI GIÁ TRỊ BỀN VỮNG.
Khi chính sách được cụ thể hóa, chuỗi cung ứng được tổ chức lại và các chủ thể cùng tham gia một cách thực chất, hiệu quả, nông sản Hà Tĩnh hoàn toàn có thể tạo dựng chuỗi giá trị bền vững. Đây không chỉ là lời giải cho bài toán tiêu thụ mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp địa phương; đồng thời hình thành hệ sinh thái cung ứng tại chỗ, nâng cao chất lượng dịch vụ trong KKT, KCN, CCN, góp phần hoàn thiện môi trường đầu tư của tỉnh.
BÀI, ẢNH: NHÓM P.V
THIẾT KẾ: HUY TÙNG