Gia đình anh Đinh Công Việt Minh ở thôn Trần Phú, xã Hương Đô trồng 6 ha cam. Sau nhiều năm khai thác, một số diện tích bị già cỗi, sức sinh trưởng suy giảm, sâu bệnh phát sinh nhiều hơn, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng quả. Trước thực trạng đó, anh Minh chủ động cải tạo vườn theo hướng canh tác hữu cơ, chú trọng phục hồi độ phì và hệ vi sinh vật trong đất.
Trong quá trình chăm sóc, gia đình tăng cường sử dụng phân chuồng ủ hoai, phân vi sinh và vôi; giảm lượng phân vô cơ. Việc cắt tỉa cành, tạo tán, quản lý cỏ dại và vệ sinh vườn cũng được thực hiện thường xuyên, giúp cây thông thoáng, hạn chế nguồn sâu bệnh. Cùng với cải tiến quy trình canh tác, anh Minh đã liên hệ với Viện Di truyền Nông nghiệp, thuộc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, để đưa vào trồng thử nghiệm một số giống cam mới có khả năng thích nghi với điều kiện đất đồi Hương Đô như cam Mát, CT36 và CT9.
Anh Minh cho biết: “Qua theo dõi, các giống mới có năng suất cao hơn giống cũ khoảng 15–20%, quả không hạt, vị ngọt thanh và phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng. Đặc biệt, chu kỳ khai thác của cây có thể kéo dài hơn giống cũ từ 7 đến 8 năm. Nhờ kết hợp giống mới với quy trình chăm sóc theo hướng hữu cơ, vườn cam sinh trưởng khá tốt, chất lượng quả được nâng lên”.
Cũng như anh Minh, anh Đinh Công Đại Tôn ở thôn Trần Phú, xã Hương Đô, là một trong những người trẻ tích cực ứng dụng tiến bộ khoa học - kỹ thuật nhằm phục hồi sinh trưởng, nâng cao năng suất và chất lượng vườn cam. Trên diện tích 2 ha, anh đầu tư hệ thống tưới phun mưa cục bộ kết hợp tưới nhỏ giọt, đưa nước và chất dinh dưỡng đến từng gốc cây theo nhu cầu.
Nhờ chủ động điều chỉnh thời gian, lưu lượng tưới phù hợp với thời tiết và từng giai đoạn sinh trưởng, vườn cam luôn được duy trì độ ẩm ổn định, hạn chế tình trạng khô hạn hoặc úng cục bộ làm suy yếu bộ rễ. Hệ thống này còn giúp tiết kiệm nước, giảm công lao động và nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón. Bên cạnh đó, anh thường xuyên theo dõi diễn biến sâu bệnh, kiểm tra khả năng sinh trưởng của từng khu vực để kịp thời xử lý những cây có biểu hiện suy yếu.
“Trước đây, việc tưới chủ yếu thực hiện thủ công nên vừa tốn nhiều thời gian, nhân công, vừa khó bảo đảm lượng nước đồng đều cho toàn bộ vườn. Từ khi lắp đặt hệ thống tưới tự động, chúng tôi có thể chủ động cung cấp nước theo nhu cầu của cây, nhất là trong những thời điểm nắng nóng kéo dài. Độ ẩm trong vườn được duy trì ổn định nên bộ rễ phát triển tốt hơn, cây ít bị suy kiệt, khả năng ra hoa và nuôi quả cũng đồng đều hơn. Thời gian tới, gia đình sẽ tiếp tục hoàn thiện hệ thống tưới, tăng cường theo dõi các chỉ số của vườn để chăm sóc cây chính xác, hiệu quả hơn” - anh Đinh Công Đại Tôn chia sẻ.
Cam Khe Mây là cây ăn quả đặc sản gắn bó lâu đời với vùng đồi Hương Đô. Toàn xã hiện có gần 573 ha cam, mang lại doanh thu khoảng 100 tỷ đồng mỗi năm và trở thành nguồn sinh kế quan trọng của nhiều hộ dân. Tuy nhiên, sau nhiều chu kỳ khai thác, một bộ phận diện tích cam đang có biểu hiện suy thoái, cây sinh trưởng kém, tán thưa, tỷ lệ đậu quả thấp, năng suất và chất lượng không ổn định.
Theo đánh giá của địa phương, nguyên nhân chủ yếu là nhiều vườn cam đã già cỗi; một số giống bộc lộ hạn chế về khả năng chống chịu sâu bệnh và không còn phù hợp với điều kiện canh tác. Bên cạnh đó, việc sử dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật trong thời gian dài, bón phân chuồng chưa được ủ hoai, chưa chú trọng cải tạo đất đã làm đất chai cứng, mất cân đối dinh dưỡng, suy giảm hàm lượng hữu cơ và hệ vi sinh vật có lợi. Tại một số vườn, hệ thống thoát nước chưa bảo đảm khiến bộ rễ dễ bị tổn thương trong mùa mưa, tạo điều kiện cho nấm bệnh phát sinh. Tình trạng này đã khiến hàng chục héc-ta cam suy giảm năng suất và hiệu quả kinh tế, buộc một số hộ phải chặt bỏ để chuyển sang cây trồng khác.
Trước thực tế đó, chính quyền địa phương và người trồng cam đang từng bước chuyển từ chăm sóc theo kinh nghiệm sang quản lý vườn theo quy trình kỹ thuật tổng hợp. Trọng tâm là rà soát, phân loại từng diện tích để áp dụng biện pháp phù hợp: cải tạo đối với những vườn còn khả năng phục hồi; loại bỏ cây già cỗi, nhiễm bệnh nặng và trồng thay thế bằng cây giống khỏe, sạch bệnh đối với những diện tích suy thoái nghiêm trọng.
Cùng với lựa chọn giống có khả năng thích nghi tốt, người dân tăng cường sử dụng phân chuồng ủ hoai, phân hữu cơ vi sinh và vôi để bổ sung mùn, cân bằng độ pH, cải thiện cấu trúc đất và tạo điều kiện cho bộ rễ phát triển. Phân vô cơ được sử dụng cân đối theo nhu cầu dinh dưỡng của cây, chia thành nhiều lần bón để hạn chế thất thoát và tránh gây tổn thương vùng rễ. Trong phòng trừ sâu bệnh, người dân được hướng dẫn thường xuyên kiểm tra vườn, phát hiện sớm, cắt bỏ và tiêu hủy những bộ phận bị bệnh; ưu tiên biện pháp sinh học, chỉ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật khi cần thiết và tuân thủ nguyên tắc “4 đúng”
Ông Nguyễn Văn Ngọc – Phó Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Hương Đô cho biết: “Trước tình trạng một số diện tích cam có dấu hiệu suy thoái, nhiều hộ dân đã chủ động thay đổi phương thức canh tác, đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm, cải tạo đất và đưa các giống mới vào trồng thử nghiệm. Điều này cho thấy người dân đã quan tâm hơn đến sức khỏe, tuổi thọ của vườn cây và hiệu quả sản xuất lâu dài. Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục phối hợp với ngành chuyên môn đánh giá hiện trạng từng vùng trồng, tăng cường tập huấn, chuyển giao kỹ thuật và hỗ trợ người dân lựa chọn giải pháp phù hợp. Cùng với phục hồi những vườn còn khả năng khai thác, địa phương định hướng thay thế diện tích già cỗi bằng cây giống khỏe, sạch bệnh; đẩy mạnh sản xuất theo hướng hữu cơ, ứng dụng công nghệ và liên kết tiêu thụ để nâng cao chất lượng, giá trị cam Khe Mây”.
Người trồng cam Khe Mây đang chuẩn bị bước vào vụ thu hoạch.
Việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ cải tạo đất, quản lý dinh dưỡng, điều tiết nước tưới, phòng trừ sâu bệnh đến thay thế giống được kỳ vọng sẽ từng bước phục hồi sức sinh trưởng của cây, kéo dài chu kỳ khai thác và ổn định năng suất vườn cam. Đây cũng là hướng đi cần thiết để Hương Đô hạn chế tình trạng suy thoái, nâng cao chất lượng, độ an toàn của sản phẩm, đồng thời gìn giữ và phát huy giá trị thương hiệu cam Khe Mây.
