Bài 1: Độ trễ trong quy hoạch và quản lý nghĩa trang

​

Những khoảnh đất được “cất phần” cho nhiều thế hệ mai sau, những khu nghĩa trang ngày một “phình” về phía đất sản xuất, đất công cộng... là thực trạng diễn ra nhiều năm nay ở Hà Tĩnh. Khi công tác quy hoạch, quản lý chưa theo kịp thực tiễn, những hệ lụy về môi trường, cảnh quan, cản trở không gian phát triển ngày càng hiện hữu.

Nhiều năm nay, tình trạng lấn chiếm đất để xây dựng nghĩa trang diễn ra tại nhiều địa bàn thuộc xã Đan Hải. Mới nhất là vào cuối năm 2025, xã ven biển này phát hiện một số hộ dân ở thôn Lương Ninh và thôn Hội Thành lấn chiếm đất lâm nghiệp để xây dựng nghĩa trang. Chính quyền địa phương đã lập biên bản, yêu cầu chấm dứt hành vi lấn chiếm đất công và đang tiến hành xử lý theo quy định. Ông Phan Thành Vinh - công chức Phòng Kinh tế, UBND xã Đan Hải cho biết: “Trong quá trình sáp nhập xã và thời điểm bộ máy chính quyền địa phương 2 cấp mới đi vào hoạt động, nhiều hộ dân đã lợi dụng đêm tối, thời tiết bất lợi và các vị trí khuất trong khu vực nghĩa trang để lấn chiếm 520m² đất lâm nghiệp do xã quản lý, sau đó xây bao 6 khu vực cùng hàng chục ngôi mộ giả”.

Hiện tượng trên không chỉ xuất hiện ở một địa bàn, một vài sự việc đơn lẻ mà diễn ra ở hầu khắp các vùng miền với nhiều hình thức khác nhau. Đằng sau những bờ tường bao, hàng rào thép gai hay những ngôi mộ xây sẵn là tâm lý “giữ đất cho tương lai”, trong khi công tác quản lý ở không ít địa phương vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Cụ thể như, từ tháng 6/2024 - 9/2025, tại khu vực giáp nghĩa trang Rậm Sim ở tổ dân phố (TDP) Trung Hòa và nghĩa trang Nương Đình ở TDP 2, cùng thuộc phường Hà Huy Tập, một số hộ dân đã thỏa thuận “ngầm” để chuyển khoảng 3.500m² đất trồng lúa thành khu vực dự kiến chôn cất người quá cố. Khi chính quyền phát hiện, đã có 16 hộ tự ý xây bờ bao; một số vị trí đã được đổ đất, nâng nền khiến ruộng không thể tiếp tục sản xuất.

Ở xã Nghi Xuân, từ khi sáp nhập xã đến nay, địa phương đã phát hiện 2 vụ xây dựng trái phép trên đất nghĩa trang, xử phạt hành chính 8 triệu đồng. Trước đó, năm 2024, Trần Văn Quý ở thị trấn Xuân An cũ, nay là xã Nghi Xuân, bị tòa án tuyên phạt 10 năm tù về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” khi lừa bán một số khu đất nghĩa trang trên địa bàn cho 9 người, thu lợi bất chính 396 triệu đồng.

Tình trạng lấn chiếm đất nông nghiệp làm nghĩa trang cũng diễn ra tại thôn Đồng Quản, thôn Tri Khê (xã Thạch Hà); vùng Thòi Mòi và vùng Làng Trạng (xã Hà Linh); xây dựng tường bao, lưới B40, chia ô và đặt lăng mộ giả tại thôn Nhân Phố, Tân Phố (xã Hương Phố); tự ý phân lô, chuyển nhượng bằng hình thức thỏa thuận miệng tại các khu nghĩa trang ở xã Hương Sơn; chiếm đất do xã quản lý rồi bán sai quy định ở nghĩa trang Quầy Lái (xã Thạch Xuân)… Thậm chí còn có việc lấn chiếm hành lang kênh Linh Cảm để xây nghĩa trang như ở xã Xuân Lộc.

ĐẤT NGHĨA TRANG THUỘC ĐẤT CÔNG, KHÔNG ĐƯỢC CẤP SỔ ĐỎ RIÊNG TỪNG HUYỆT MỘ NÊN VIỆC GIẢI QUYẾT BẰNG PHÁP LÝ RẤT KHÓ KHĂN, PHỨC TẠP, KÉO DÀI.

Trung tá Nguyễn Kế Phú - Phó Trưởng phòng An ninh kinh tế (Công an tỉnh Hà Tĩnh)

Trung tá Nguyễn Kế Phú - Phó Trưởng phòng An ninh kinh tế (Công an tỉnh) cho biết: “Qua công tác rà soát, nắm tình hình trên địa bàn toàn tỉnh, chúng tôi đã phát hiện nhiều sơ hở, thiếu sót trong công tác quản lý đất đai nên đã tham mưu, báo cáo UBND tỉnh chỉ đạo các sở, ban, ngành, địa phương phối hợp kiểm tra, đánh giá, chấn chỉnh. Tuy nhiên, do tình trạng này diễn ra từ lâu, các hộ dân, dòng họ đã hình thành khu lăng mộ kiên cố nên khó khăn trong việc hoàn trả hiện trạng ban đầu. Mặt khác, đất nghĩa trang thuộc đất công, không được cấp sổ đỏ riêng từng huyệt mộ nên việc giải quyết bằng pháp lý rất khó khăn, phức tạp, kéo dài”.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Hạnh - Trưởng phòng Quản lý đất đai (Sở NN&MT) thông tin: “Mới đây, theo chỉ đạo của tỉnh, sở đã đề nghị các xã, phường rà soát, thống kê tình hình quản lý, sử dụng đất nghĩa trang. Đến nay, có 56 địa phương hoàn thành, trong đó có 14 địa phương báo cáo xảy ra tình trạng lấn chiếm đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất do Nhà nước quản lý để mở rộng nghĩa trang; tự ý bao chiếm, giữ chỗ, phân chia, chuyển nhượng vị trí chôn cất trái quy định”.

Cũng theo báo cáo của Sở NN&MT gửi UBND tỉnh, hiện còn 13 địa phương chưa hoàn thành việc rà soát; một số địa phương chưa cập nhật đầy đủ số liệu theo yêu cầu của cơ quan chuyên môn. Điều này cho thấy, thực trạng quản lý, sử dụng đất nghĩa trang trên địa bàn tỉnh vẫn chưa được phản ánh, đánh giá đầy đủ.

TRUNG BÌNH MỖI XÃ HIỆN CÓ HƠN 11 KHU NGHĨA TRANG; Ở MỘT SỐ XÃ, CON SỐ NÀY LÊN ĐẾN 25-28 KHU NGHĨA TRANG NHƯ: NGHI XUÂN, GIA HANH, HƯƠNG SƠN, THIÊN CẦM…

Theo thông tin từ Sở Xây dựng, trên địa bàn hiện có hơn 850 nghĩa trang các loại, trong đó hàng trăm khu nghĩa trang đã đóng cửa. Phần lớn nghĩa trang được hình thành qua nhiều giai đoạn lịch sử, quy mô nhỏ lẻ, phân bố rải rác. Trung bình mỗi xã hiện có hơn 11 khu nghĩa trang; ở một số xã, con số này lên đến 25-28 khu nghĩa trang như: Nghi Xuân, Gia Hanh, Hương Sơn, Thiên Cầm… Trong khi đó, phần lớn nghĩa trang chưa được đầu tư đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật; thiếu tường rào, đường nội bộ, hệ thống thoát nước; chưa được cắm mốc, xác định ranh giới rõ ràng khiến công tác quản lý gặp nhiều khó khăn. Ông Trần Mạnh Cường - chuyên viên Phòng Quản lý quy hoạch kiến trúc (Sở Xây dựng) cho rằng: “Trước đây, các xã quy hoạch chủ yếu để đáp ứng tiêu chí NTM, chứ chưa dự báo đầy đủ các nhu cầu phát triển trong tương lai, nhất là yêu cầu GPMB phục vụ các dự án lớn và quá trình đô thị hóa. Vì vậy, quy hoạch còn phân tán, manh mún, chưa hình thành được các khu nghĩa trang tập trung, liên vùng”.

VIỆC XÂY DỰNG LĂNG MỘ CHỦ YẾU THEO NHU CẦU, ĐIỀU KIỆN KINH TẾ VÀ QUAN NIỆM RIÊNG CỦA TỪNG GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ, TẠO NÊN MỘT KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC THIẾU ĐỒNG BỘ, KHÓ QUẢN LÝ VÀ NGÀY CÀNG GIA TĂNG ÁP LỰC LÊN QUỸ ĐẤT.

Đáng nói hơn, đến nay, nhiều địa phương trong tỉnh vẫn chưa xây dựng được hệ thống quy định cụ thể về quản lý quy hoạch xây dựng, không gian kiến trúc cảnh quan và sử dụng đất nghĩa trang. Bởi vậy, dù hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã có quy định, quy chuẩn nhưng trên thực tế, không ít nghĩa trang vẫn tồn tại tình trạng “mạnh ai nấy làm”. Việc xây dựng lăng mộ chủ yếu theo nhu cầu, điều kiện kinh tế và quan niệm riêng của từng gia đình, dòng họ, tạo nên một không gian kiến trúc thiếu đồng bộ, khó quản lý và ngày càng gia tăng áp lực lên quỹ đất.

Những “khoảng trống” trong quy hoạch, quản lý nghĩa trang không chỉ làm phát sinh tranh chấp, vi phạm pháp luật hay nguy cơ mất an ninh trật tự mà còn ảnh hưởng tới môi trường sống, hiệu quả sử dụng đất, không gian phát triển và khả năng thu hút đầu tư của nhiều địa phương.

Nghĩa trang Cồn Dài ở thôn Trung Nghĩa (xã Lộc Hà) đã đóng cửa khoảng 8 năm nhưng những hệ lụy còn đang “nhỡn tiền”. Đến nay, nhiều gia đình vẫn lén lút chôn cất người quá cố tại đây. Đáng chú ý, 51 ngôi mộ nằm trong phạm vi GPMB tuyến đường Phù Lưu - Thạch Bằng chưa được cất bốc, khiến tuyến giao thông được đầu tư khang trang, hiện đại bậc nhất khu vực vẫn chưa thể hoàn thiện dù đã đưa vào sử dụng nhiều năm.

Theo anh Phan Văn Khang (thôn Phú Đông, xã Lộc Hà), công tác quản lý đất đai, quy hoạch và di dời mộ phần để xây dựng công trình công ích tại nghĩa trang Cồn Dài chưa tốt nên gây ra nhiều hệ lụy. Không chỉ ảnh hưởng đến cảnh quan môi trường, thực trạng này còn gây khó khăn trong việc nâng cấp hệ thống hạ tầng giao thông, ảnh hưởng đến yếu tố tâm linh và đời sống người dân. Đề nghị cơ quan chức năng, chính quyền địa phương tập trung xử lý dứt điểm tồn tại này.

Theo quy chuẩn hiện hành, nghĩa trang phải bảo đảm khoảng cách tối thiểu với khu dân cư nhằm đáp ứng yêu cầu về môi trường và sức khỏe cộng đồng (1 km đối với hung táng, 500m đối với mộ chôn một lần và 100m đối với cát táng). Tuy nhiên, tại các nghĩa trang: Đồng Sơn, Cồn Dòng (xã Mai Phụ); Đồng Ngang (xã Hương Sơn); Bằng Sơn (xã Lộc Hà)…, khoảng cách này chỉ từ 10-30m.

Bà Lê Thị Huyền (thôn Đồng Sơn, xã Mai Phụ) tâm tư: “Cụm dân cư quanh nghĩa trang này có 7 hộ thì có tới 6 người chết trẻ vì ung thư, trong đó có chồng tôi. Chúng tôi rất lo lắng khi thấy xóm làng đưa người quá cố đến chôn cất, đốt vàng mã, giường chiếu cách tường rào nhà tôi chỉ 10m, nguồn nước thì ô nhiễm bởi khi bơm lên có màu vàng, mùi hôi tanh, đã lọc nhiều lần vẫn không thể sử dụng”.

Bất cập trong công tác quy hoạch, quản lý nghĩa trang cũng đang ảnh hưởng đến không gian văn hóa, di tích lịch sử, trong đó có Văn Miếu Hà Tĩnh. Ông Nguyễn Duy Quảng (TDP Vĩnh Hòa, phường Thành Sen) lo lắng: “Khu nghĩa trang Đội Mốt của TDP chúng tôi ngày càng áp sát Văn Miếu Hà Tĩnh. Điều này có phần ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm của di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia cũng như các hoạt động văn hóa, giáo dục truyền thống, tâm linh, tham quan, học tập tại đây. Đề nghị các cấp, ngành sớm có phương án chấn chỉnh”.

Do yếu tố lịch sử, nhiều khu nghĩa trang đang cản trở không gian phát triển KT-XH, trong đó có nghĩa trang Thiên Cầm. Khu nghĩa trang lớn nhất xã ven biển này hình thành từ lâu đời, rộng khoảng 6 ha, cách bờ biển khoảng 300-400m và hiện có khoảng 3.600 ngôi mộ “án ngữ” trước khu du lịch, cạnh các trục đường lớn và gần nhiều nhà hàng, khách sạn. Ông Nguyễn Văn Tuệ - Phó Chủ tịch UBND xã Thiên Cầm cho biết: “Dù đã đóng cửa cách đây 3 năm nhưng nghĩa trang Thiên Cầm vẫn ảnh hưởng đến mỹ quan và quỹ đất phục vụ thu hút đầu tư, phát triển du lịch. Để có thêm quỹ đất “vàng” và không gian phát triển mới thì phải cất bốc, di dời, song, việc này rất khó khăn vì cần nguồn kinh phí hàng chục tỷ đồng. Riêng kinh phí hỗ trợ cất bốc đang ở mức 10-15 triệu đồng/mộ tùy loại, chưa kể chi phí quy hoạch khu nghĩa trang mới và giải quyết các vấn đề liên quan đến tâm linh”.

Không riêng Thiên Cầm, ở địa bàn được xem là trung tâm động lực phát triển của tỉnh cũng đang đối mặt với bài toán tương tự. Ông Hà Nam Thảo - Phó Trưởng phòng Kinh tế - Hạ tầng - Đô thị, UBND phường Vũng Áng cho biết: “Trên địa bàn có 11 khu nghĩa trang (tổng diện tích gần 89 ha) thì có đến 9 khu tự phát đã đóng cửa (tổng diện tích hơn 72 ha). Việc giải phóng quỹ đất từ các nghĩa trang không còn sử dụng có ý nghĩa rất lớn cho phát triển công nghiệp - dịch vụ trong hiện tại cũng như tương lai. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau nên địa phương chưa thể cất bốc, di dời, quy hoạch lại”.

NẾU CÔNG TÁC QUẢN LÝ KHÔNG CHẶT CHẼ, CÁC QUY ĐỊNH VỀ ĐẤT ĐAI KHÔNG ĐƯỢC THỰC THI NGHIÊM TÚC THÌ VIỆC SỬ DỤNG ĐẤT NGHĨA TRANG SẼ THIẾU HIỆU QUẢ, TẠO RA NHỮNG RÀO CẢN ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI.

Ông Tô Thái Hòa - Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Tĩnh

Ông Tô Thái Hòa - Phó Giám đốc Sở Xây dựng cho rằng: “Quá trình đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ, quỹ đất phục vụ phát triển đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp ngày một tăng kéo theo quỹ đất dành cho nghĩa trang ngày càng thu hẹp, nhiều khu phải di dời hoặc phải quy hoạch tập trung trên một diện tích nhỏ hơn. Nếu công tác quản lý không chặt chẽ, các quy định về đất đai không được thực thi nghiêm túc thì việc sử dụng đất nghĩa trang sẽ thiếu hiệu quả, tạo ra những rào cản đối với phát triển KT-XH, đồng thời làm gia tăng nguy cơ khiếu kiện, bức xúc trong Nhân dân”.

BÀI, ẢNH: TIẾN DŨNG - VĂN ĐỨC - TRẦN VŨ
THIẾT KẾ: HUY TÙNG

(Còn nữa)