Những hình ảnh vệ tinh đầu tiên về trận lũ quét kinh hoàng tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc cho thấy sức tàn phá đặc biệt lớn của dòng nước, bùn đá và băng tuyết tràn xuống các thung lũng hôm 26/8.
Nhà khí tượng học Mỹ Matthew Cappucci công bố ảnh do Planet Labs cung cấp, cho thấy sông Trishuli có đoạn mở rộng hơn 5 lần, trong khi mực nước tại một số khu vực tăng khoảng 15-30 m.
Theo ông Cappucci, vụ sạt lở tạo ra rung chấn tương đương một trận động đất 5,2 độ và giải phóng năng lượng ước tính tương đương 950 tấn thuốc nổ TNT. Sức mạnh này có thể đã phá vỡ một đập tự nhiên, giải phóng lượng nước khổng lồ xuống hạ lưu.
Theo Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) ngày 27/8, số người báo mất tích ở phía Trung Quốc sau trận lũ quét tại khu vực biên giới với Nepal đã tăng lên 1.000 người.
Dòng lũ khổng lồ từ thượng nguồn
Vụ việc xảy ra tại khu vực cách Kathmandu khoảng 40 dặm (64 km) về phía bắc, gần cửa khẩu Rasuwagadhi giữa Nepal và Trung Quốc. Theo Cappucci, chưa thể xác định chắc chắn toàn bộ lượng nước bắt nguồn từ đâu. Một giả thuyết được đặt ra là một khối băng lớn đã dịch chuyển hoặc vỡ khỏi sông băng, mở đường cho nước từ một hồ băng tràn xuống các thung lũng sông.
"Chúng tôi cho rằng một vụ sạt lở đá và băng đã xảy ra tại Nepal, làm nghẽn dòng sông Lhende và châm ngòi cho chuỗi thảm họa lũ lụt," Sarthak Shrestha, chuyên gia phân tích viễn thám và thông tin địa lý thuộc ICIMOD (Trung tâm Phát triển Miền núi Tích hợp Quốc tế), nhận định với AFP.
Nhà thủy văn học Hatim Sharif thuộc Đại học Texas San Antonio điểm lại chi tiết đáng chú ý là khu vực này hoàn toàn không có mưa trước khi thảm họa xảy ra. "Điều đó về cơ bản vô hiệu hóa mọi hệ thống cảnh báo lũ đang vận hành trên thế giới".
Khối băng và đá đổ xuống có thể hình thành hoặc phá vỡ một đập tự nhiên, khiến lượng nước tích tụ phía sau bất ngờ thoát ra với tốc độ lớn, kéo theo bùn đá và các vật thể trên đường đi. Cơ quan Quản lý và Giảm nhẹ Rủi ro Thiên tai Nepal (NDRRMA) cũng xác định một vụ sạt lở tuyết và đá xảy ra khoảng 20 km về phía đông bắc Rasuwagadhi.
Phân tích ảnh vệ tinh Planet Labs cho thấy dòng bùn đá sau đó tràn xuống sông Lhende Khola. Từ đây, dòng nước lao về phía nam qua huyện Rasuwa thuộc tỉnh Bagmati, theo hệ thống sông Trishuli và tràn dọc thung lũng. Nhiều cộng đồng, công trình và tuyến đường nằm trên hành lang Pasang Lhamu Highway bị ảnh hưởng, trong đó có khu vực cầu Hữu nghị tại Rasuwagadhi, nơi Nepal và Trung Quốc kết nối với nhau.
Sông Trishuli là một trong những hệ thống sông quan trọng của Nepal, hình thành từ sự hợp lưu của các dòng sông bắt nguồn từ khu vực Tây Tạng. Lhende Khola là một nhánh chảy vào hệ thống Bhote Koshi trước khi nước tiếp tục đổ vào Trishuli.
Quy mô dòng lũ khiến các chuyên gia đặc biệt chú ý. Truyền thông Mỹ dẫn Trung tâm Quốc tế về Phát triển Núi tích hợp (ICIMOD) cho biết mực nước Trishuli có thời điểm tăng khoảng 9 m chỉ trong 30 phút. Tốc độ nước dâng quá nhanh cũng khiến nhiều cộng đồng gần như không có thời gian ứng phó.
Một nhân chứng kể rằng chỉ khoảng 30 phút sau khi ông đến khu vực Dhunge Bazaar, nước lũ đã tràn vào và phá hủy khu chợ. Điều này giúp lý giải vì sao thiệt hại về người và cơ sở hạ tầng đặc biệt nghiêm trọng, dù chưa có bằng chứng cho thấy khu vực hứng chịu một trận mưa cực đoan ngay trước thời điểm xảy ra lũ.
Không phải động đất như nhận định ban đầu?
Một trong những diễn biến đáng chú ý là rung chấn do vụ sạt lở ban đầu được xác định nhầm là một trận động đất.
Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) ban đầu ghi nhận một sự kiện địa chấn mạnh 4,4 độ tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc. Tuy nhiên, sau khi phân tích thêm dữ liệu từ các trạm địa chấn, sóng địa chấn chu kỳ dài và hình ảnh vệ tinh, cơ quan này xác định rung chấn thực chất bắt nguồn từ một vụ sụp đổ băng và dòng bùn đá, thay vì một trận động đất kiến tạo.
USGS ước tính sự kiện sạt lở tạo ra rung chấn tương đương 5,2 độ.
Kết luận này cũng giúp củng cố giả thuyết về một vụ sạt lở băng - đá quy mô lớn ở thượng nguồn. Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn chưa thể xác định chính xác cơ chế khiến lượng nước khổng lồ bất ngờ được giải phóng.
Một khả năng là lũ do hồ băng vỡ (GLOF), trong đó nước tích tụ phía sau đập băng hoặc đập đá tự nhiên bất ngờ thoát ra. Khả năng khác là một vụ sạt lở băng - đá tạo ra đập tự nhiên tạm thời, sau đó chính đập này bị phá vỡ và tạo dòng lũ.
Các chuyên gia cho rằng cần thêm dữ liệu vệ tinh, khảo sát địa hình và nghiên cứu tại hiện trường để xác định kịch bản nào đã xảy ra.
Vụ việc cũng đặt ra câu hỏi về những rủi ro ngày càng lớn tại Himalaya, nơi các sông băng và hồ băng đang chịu tác động của nhiệt độ tăng. Tuy nhiên, các nhà khoa học cảnh báo chưa thể quy kết trực tiếp thảm họa lần này cho biến đổi khí hậu nếu chưa có nghiên cứu cụ thể về nguyên nhân.
Đến sáng 27/8, Reuters đưa tin 162 người đã thiệt mạng tại Nepal, trong khi hàng trăm người vẫn mất tích. Lực lượng cứu hộ đang tiếp tục nỗ lực tìm kiếm người sống sót giữa lớp bùn đá và các khu vực bị cô lập.
Với dòng lũ lao xuống một trong những hành lang đông dân và quan trọng nhất ở khu vực biên giới, các hình ảnh vệ tinh đang giúp giới chức và chuyên gia từng bước tái dựng đường đi của thảm họa - từ khối băng, đá và nước ở thượng nguồn đến dòng lũ khổng lồ quét qua các cộng đồng phía dưới.
