Tính đến 17h30 ngày 17.9, mưa lũ và sạt lở tại các tỉnh phía Bắc, Bắc Trung Bộ đã làm ba người trong một gia đình ở Phú Thọ tử vong; bốn ngôi nhà bị sập, 29 nhà hư hỏng và 16.310 nhà bị ngập.
Thanh Hóa chịu ảnh hưởng nặng với hơn 8.400 nhà chìm trong nước; Ninh Bình có hơn 4.700 nhà bị ngập, Nghệ An ghi nhận 740 nhà. Riêng ngoại thành Hà Nội, lũ trên sông Tích và sông Bùi khiến hơn 2.200 nhà với 10.625 người bị ảnh hưởng.
Đây không còn là câu chuyện một trận mưa gây ngập vài tuyến phố. Nước đã tràn vào nhà, trường học, trung tâm y tế, đồng ruộng; chia cắt đường giao thông và đẩy hàng nghìn gia đình vào cuộc chạy lũ.
Mưa ngớt nhưng sông vẫn trên báo động 3
Chiều 17.9, lượng mưa tại Hà Nội đã giảm nhưng mực nước sông Tích tại trạm Kim Quan vẫn cao hơn báo động 3 khoảng 0,41m. Sông Bùi tại Yên Duyệt vượt báo động 3 khoảng 0,54m.
Tại Thanh Hóa, một số trạm trên sông Bưởi, sông Lèn, sông Cầu Chày và sông Yên ghi nhận mực nước vượt báo động 3. Sông Hoàng Long tại Ninh Bình và sông Đáy tại khu vực Phủ Lý cũng duy trì trên ngưỡng báo động cao nhất.
Điều này lý giải vì sao trời bớt mưa nhưng nước chưa thể rút nhanh. Dòng chảy từ thượng nguồn tiếp tục đổ về, hệ thống sông phải tiếp nhận lượng nước lớn trong khi nhiều vùng trũng đã no nước.
Ở Hà Nội, 46 hộ với 179 người phải sơ tán. Hơn 7,4km đê và bờ bao bị ngập tràn; gần 19km đường chìm trong nước. Nhiều khu vực ngoại thành phải sử dụng thuyền hoặc phương tiện chuyên dụng để vận chuyển người, lương thực và tài sản.
Thiệt hại giao thông lan rộng ra nhiều địa phương. Các tuyến quốc lộ, tỉnh lộ ghi nhận hàng chục điểm ngập, sạt lở gây ách tắc. Đường sắt Bắc – Nam đoạn Bỉm Sơn – Đò Lèn có thời điểm ngập sâu khoảng một mét, buộc hành khách phải trung chuyển qua khu vực bằng đường bộ.
Sau mỗi con số về kilômet đường ngập là hàng nghìn chuyến đi bị gián đoạn: người bệnh khó đến cơ sở y tế, học sinh không thể đến trường, hàng hóa và nông sản không thể vận chuyển đúng thời điểm.
Một “trận lũ kinh tế” đang hiện ra
Thiệt hại của mưa lũ không dừng ở những bức tường ngấm nước hay đồ đạc bị cuốn trôi.
Thống kê bước đầu cho thấy khoảng 18.800ha lúa, rau màu và hoa màu bị ngập; 1.250ha cây trồng khác cùng hơn 1.100ha nuôi trồng thủy sản chịu ảnh hưởng. Tám điểm trường bị ngập và khoảng hai kilômet kênh mương bị sạt lở, hư hỏng.
Với một hộ nông dân, một vụ lúa bị mất có thể đồng nghĩa mất nguồn thu của nhiều tháng. Ao cá bị tràn không chỉ khiến tài sản biến mất trong vài giờ mà còn để lại chi phí cải tạo, mua giống và bắt đầu lại từ đầu.
Các gia đình bị ngập nhà cũng phải đối mặt với khoản chi sửa chữa điện, nước, đồ dùng, phương tiện và vệ sinh môi trường. Lao động nghỉ việc để dọn nhà hoặc chăm người thân đồng nghĩa thu nhập tiếp tục giảm.
Nếu hỗ trợ chỉ tập trung vào mì ăn liền, nước uống và nhu yếu phẩm trong những ngày nước cao, người dân vẫn có thể mắc kẹt trong một “trận lũ kinh tế” kéo dài nhiều tháng sau đó.
Cứu trợ khẩn cấp cần đi cùng kế hoạch phục hồi: nước sạch, thuốc men, hóa chất khử khuẩn, giống cây trồng, vật nuôi, hỗ trợ học sinh và tín dụng phục hồi sản xuất. Việc đánh giá thiệt hại phải được thực hiện nhanh, công khai, tránh để người dân phải chờ quá lâu khi nguồn lực dự phòng đã cạn.
157 xã, phường vẫn nằm trong vùng cảnh báo
Sáng 18.9, cơ quan khí tượng cảnh báo 157 xã, phường thuộc Sơn La, Phú Thọ, Lào Cai, Thái Nguyên, Quảng Ninh, Thanh Hóa và Nghệ An còn nguy cơ xảy ra lũ quét, sạt lở đất.
Trong 24 giờ trước đó, có nơi ghi nhận lượng mưa đặc biệt lớn như An Bình, Phú Thọ 171,6mm; Cẩm Liên, Thanh Hóa 163mm; Mộc Sơn, Nghệ An 135mm. Độ ẩm đất tại nhiều khu vực đã vượt 85%, thậm chí đạt trạng thái bão hòa.
Khi đất đã bão hòa, sạt lở có thể xảy ra sau thời điểm mưa lớn. Một sườn đồi tưởng như đứng yên có thể mất ổn định, một vết nứt nhỏ có thể trở thành dấu hiệu của khối đất đá hàng nghìn mét khối.
Bởi vậy, việc người dân thấy trời tạnh rồi vội trở về nhà có thể tạo ra rủi ro mới. Chính quyền cơ sở cần kiểm tra từng điểm dân cư, xác định nhà nằm dưới taluy, ven suối, cạnh khu vực nứt đất và chỉ cho phép người dân trở lại khi điều kiện an toàn được xác nhận.
Cảnh báo phải đi hết quãng đường
Một bản tin dự báo có thể nêu đúng lượng mưa nhưng vẫn chưa hoàn thành nhiệm vụ nếu thông tin không đến được người cần sơ tán.
Cảnh báo cần được chuyển thành mệnh lệnh có thể hành động: hộ nào phải rời đi, tuyến đường nào bị cấm, điểm tránh trú ở đâu, ai hỗ trợ người già, trẻ em và người khuyết tật. Bản đồ nguy cơ phải được cập nhật theo thời gian thực và phổ biến qua nhiều kênh, kể cả loa cơ sở tại nơi sóng điện thoại hoặc Internet không ổn định.
Sau nước lũ là nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, bệnh đường ruột, bệnh ngoài da, sốt xuất huyết và tai nạn điện. Trường học, trạm y tế, giếng nước và khu chăn nuôi phải được kiểm tra, làm sạch trước khi hoạt động trở lại.
Con số 16.310 nhà bị ngập có thể tiếp tục thay đổi khi báo cáo được cập nhật. Nhưng điều cần thay đổi nhanh hơn chính là cách biến dự báo thành sơ tán, biến thống kê thiệt hại thành hỗ trợ và biến kinh nghiệm sau mỗi trận lũ thành phương án cụ thể cho lần tiếp theo.
Nước có thể rút trong vài ngày. Để cuộc sống trở lại bình thường, nhiều gia đình sẽ cần lâu hơn rất nhiều.
