Theo đài RT (Nga), những thông tin trên được công bố trong các tài liệu do Văn phòng Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ giải mật. Hiện các cáo buộc liên quan đến hoạt động nghiên cứu sinh học tại Ukraine vẫn là chủ đề gây tranh cãi khi các bên liên quan đưa ra những đánh giá khác nhau.
Các tài liệu được công bố ngày 12/6 cho biết Mỹ đã “xây dựng và hỗ trợ” 40 phòng thí nghiệm sinh học tại Ukraine. Những cơ sở này được cho là nghiên cứu các tác nhân gây bệnh nguy hiểm như bệnh than, cúm gia cầm, Ebola, dịch hạch và bệnh lao. Tài liệu cũng cho biết ít nhất 12 phòng thí nghiệm đã tiến hành các nghiên cứu liên quan đến con người.
Một số cơ sở được cho là tham gia các nghiên cứu theo phương pháp “tăng cường chức năng” (gain-of-function) – hình thức chỉnh sửa virus có nguồn gốc từ động vật nhằm làm tăng khả năng lây lan hoặc độc lực để phục vụ nghiên cứu tác động đối với con người. Đây là lĩnh vực khoa học gây nhiều tranh cãi do tiềm ẩn các rủi ro về an toàn sinh học.
Theo các tài liệu này, Mỹ đã chi hơn 9 triệu USD để xây dựng và trang bị ít nhất bốn phòng thí nghiệm. Tài liệu cũng cho biết các cơ sở này tham gia nghiên cứu theo đơn đặt hàng hoặc phối hợp với Bộ Nông nghiệp Mỹ, Quân đội Mỹ, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Liên hợp quốc và nhiều trường đại học của Mỹ. Công ty công nghệ sinh học Metabiota cũng được liệt kê là một trong các đối tác tham gia dự án.
Những cáo buộc từ phía Nga
Sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine vào tháng 2/2022, Bộ Quốc phòng Nga cáo buộc chính quyền Ukraine đã ra lệnh tiêu hủy khẩn cấp các mẫu tác nhân gây bệnh tại nhiều phòng thí nghiệm do Mỹ tài trợ. Moskva cho rằng động thái này nhằm che giấu các hoạt động nghiên cứu mà Nga nghi ngờ có liên quan đến chương trình sinh học mang mục đích quân sự.
Bộ Quốc phòng Nga khi đó đã công bố một số tài liệu mà nước này cho là lệnh của Bộ Y tế Ukraine yêu cầu tiêu hủy các mẫu bệnh phẩm chứa tác nhân gây bệnh như dịch hạch, bệnh than, tularemia, dịch tả và nhiều loại bệnh nguy hiểm khác.
Năm 2023, sau khi xem xét hàng nghìn trang tài liệu thu giữ tại các phòng thí nghiệm ở Donetsk, Lugansk và Kherson, Trung tướng Igor Kirillov, Tư lệnh Lực lượng Phòng vệ phóng xạ, hóa học và sinh học của Nga, cho rằng một số nghiên cứu lưỡng dụng tại các cơ sở này có thể mang ý nghĩa quân sự. Mỹ chưa thừa nhận cáo buộc này.
Ông Kirillov phụ trách cuộc điều tra của Nga về các phòng thí nghiệm này cho đến khi thiệt mạng trong một vụ ám sát năm 2024. Nga cáo buộc Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) đứng sau vụ việc.
Một trong những cơ sở được Nga đề cập là Viện Thú y Kharkov. Quân đội Nga cáo buộc cơ sở này nghiên cứu các tác nhân có thể được sử dụng cho mục đích vũ khí sinh học. Theo các tài liệu do bà Gabbard công bố, viện này có khu vực tầng hầm lưu trữ vi khuẩn gây bệnh than và vi khuẩn Brucella. Hai loại vi khuẩn này được xếp vào nhóm tác nhân sinh học nguy hiểm do khả năng lây nhiễm và gây bệnh nghiêm trọng.
Phản hồi của Mỹ
Tháng 3/2022, Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ khi đó là bà Victoria Nuland xác nhận trước Quốc hội rằng Ukraine có các cơ sở nghiên cứu sinh học. Tuy nhiên, bà khẳng định các cơ sở này không tham gia hoạt động phát triển vũ khí sinh học, đồng thời nhấn mạnh Mỹ “không sở hữu hoặc vận hành bất kỳ phòng thí nghiệm hóa học hay sinh học nào tại Ukraine”.
Cùng thời điểm, Bộ Ngoại giao Mỹ cho rằng Nga đang phát tán thông tin sai lệch khi cáo buộc Mỹ và Ukraine tiến hành các hoạt động liên quan đến vũ khí hóa học và sinh học. Đại sứ Mỹ tại Liên hợp quốc khi đó, bà Linda Thomas-Greenfield, cũng tuyên bố không tồn tại các phòng thí nghiệm vũ khí sinh học của Ukraine được Mỹ hỗ trợ.
Động thái của bà Gabbard
Trong tuyên bố mới nhất, bà Gabbard cho rằng một số chính trị gia, chuyên gia y tế và quan chức thuộc chính quyền tiền nhiệm đã không minh bạch với công chúng Mỹ về sự tồn tại của các phòng thí nghiệm sinh học do Mỹ tài trợ và hỗ trợ.
Bà cho biết đã ban hành hướng dẫn mới đối với các cơ quan tình báo Mỹ nhằm thu thập thêm thông tin về các phòng thí nghiệm tại Ukraine cũng như mạng lưới các cơ sở nghiên cứu sinh học có liên hệ với Mỹ trên toàn thế giới.
Theo văn phòng của bà Gabbard, cơ quan này đang thu thập thêm dữ liệu về các thử nghiệm lâm sàng được cho là đang triển khai tại các cơ sở này, đồng thời đánh giá những vấn đề liên quan đến đạo đức, tài chính và an ninh có thể phát sinh.
Tuy nhiên, bà Gabbard cho rằng sẽ không còn nhiều thời gian để theo đuổi vấn đề này. Sau khi chồng được chẩn đoán mắc một dạng ung thư xương hiếm gặp vào tháng trước, bà thông báo sẽ rời cương vị Giám đốc Tình báo Quốc gia vào cuối tháng 6.
Ngày 11/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết sẽ đề cử công tố viên liên bang Jay Clayton thay thế bà Gabbard. Đến nay, ông Clayton chưa đưa ra bình luận công khai nào liên quan đến vấn đề các phòng thí nghiệm sinh học tại Ukraine.
