Từ chính sách dân số đến chiến lược phát triển con người

Ngày Dân số Thế giới năm 2026 diễn ra trong bối cảnh nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam đang đối mặt với những thách thức mới về giảm sinh, già hóa dân số và chất lượng nguồn nhân lực. Trong xu thế đó, việc triển khai Luật Dân số cùng Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 đang tạo điều kiện để Hà Tĩnh chuyển trọng tâm từ quản lý quy mô dân số sang nâng cao chất lượng dân số, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng nền tảng cho tăng trưởng bền vững.

Bước chuyển trong tư duy

Ở tuổi 25, trước khi bước vào cuộc sống hôn nhân, chị Nguyễn Thị Thùy Linh (xã Hương Sơn) cùng người bạn đời tương lai đã đến Bệnh viện Đa khoa TTH Hà Tĩnh để thực hiện khám sức khỏe tiền hôn nhân. Bên cạnh các nội dung kiểm tra sức khỏe tổng quát, hai người còn được tư vấn về sức khỏe sinh sản, các yếu tố nguy cơ có thể ảnh hưởng đến việc mang thai và sinh con sau này. Chị Thùy Linh chia sẻ: “Sau buổi khám, tôi thấy việc chuẩn bị trước hôn nhân rất cần thiết. Không chỉ giúp hai người hiểu rõ hơn về sức khỏe của mình mà còn giúp chủ động hơn trong việc sinh con khỏe mạnh, giảm rủi ro cho mẹ và bé. Tôi nghĩ đây là việc làm thiết thực để mỗi gia đình góp phần nâng cao chất lượng dân số”.

Thực tế, việc chủ động khám sức khỏe tiền hôn nhân như chị Thùy Linh vẫn chưa phổ biến ở nhiều cặp đôi trẻ. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi trong nhận thức, ngày càng có nhiều người quan tâm hơn đến tư vấn sức khỏe sinh sản, khám tiền hôn nhân, sàng lọc trước sinh và sơ sinh… Đây là tín hiệu tích cực cho thấy công tác dân số đang chuyển trọng tâm từ quy mô sang chất lượng, hướng đến việc chuẩn bị tốt nhất cho mỗi đứa trẻ ngay từ trước khi chào đời.

Xu hướng đó cũng phù hợp với tinh thần của Ngày Dân số Thế giới năm 2026 (11/7) với chủ đề “Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng”. Việc đặt thanh niên ở vị trí trung tâm không chỉ khẳng định quyền được học tập, chăm sóc sức khỏe và phát triển toàn diện của thế hệ trẻ mà còn nhấn mạnh rằng đầu tư cho thanh niên hôm nay chính là đầu tư cho chất lượng dân số, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia trong tương lai.

Trong nhiều thập kỷ, khi mức sinh cao tạo áp lực lên phát triển KT-XH, trọng tâm của công tác dân số là giảm mức sinh, thực hiện kế hoạch hóa gia đình và ổn định quy mô dân số. Những chính sách đó đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử khi đưa mức sinh về mức thay thế, tạo tiền đề để Việt Nam bước vào thời kỳ “dân số vàng” và có nguồn lao động dồi dào phục vụ phát triển.

Tuy nhiên, bối cảnh phát triển hiện nay đã khác. Việt Nam hiện có hơn 102 triệu dân và khoảng 67,4% dân số trong độ tuổi lao động nhưng lợi thế “dân số vàng” được dự báo chỉ còn kéo dài đến khoảng năm 2036, trong khi già hóa dân số diễn ra nhanh, chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, phát triển khoa học - công nghệ và hội nhập. Điều đó cho thấy, “bài toán” về công tác dân số không còn là tăng hay giảm quy mô mà là nâng cao chất lượng con người để duy trì động lực phát triển.

Trong bối cảnh đó, Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 không chỉ kế thừa những thành quả của công tác dân số trước đây mà còn bổ sung nhiều chính sách phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Điểm nổi bật là cá nhân, cặp vợ chồng được quyết định thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh. Để duy trì mức sinh thay thế, luật quy định tăng thời gian nghỉ thai sản đối với lao động nữ khi sinh con thứ hai lên 7 tháng; lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con. Bên cạnh đó, luật cũng tăng cường chế tài đối với hành vi thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi để phá thai, góp phần giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh… Những quy định này cho thấy công tác dân số không chỉ hướng tới duy trì mức sinh hợp lý mà còn tạo điều kiện để mỗi gia đình chủ động, yên tâm sinh con, nuôi dạy con và nâng cao chất lượng dân số.

Ông Phan Trường Sang - Chi cục trưởng Chi cục Dân số Hà Tĩnh cho biết: “Toàn tỉnh hiện có quy mô dân số hơn 1,6 triệu người. Từ đầu năm đến nay, số bà mẹ mang thai được siêu âm sàng lọc là 6.517, đạt tỷ lệ 91,5%; số trẻ em sàng lọc sơ sinh là 5.285, đạt tỷ lệ 74,2%; tỷ lệ người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ đạt 92% chỉ tiêu kế hoạch năm... Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đó, Hà Tĩnh cũng đang đối mặt với không ít thách thức như già hóa dân số, chất lượng nguồn nhân lực chưa đồng đều và yêu cầu ngày càng cao về lao động chất lượng cao. Vì vậy, công tác dân số cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ chiến lược, gắn với mục tiêu phát triển con người và phát triển KT-XH của tỉnh trong giai đoạn mới”.

Biến chính sách thành nguồn lực phát triển

Từ ngày 1/7/2026, Luật Dân số chính thức có hiệu lực, Hà Tĩnh đã chủ động xây dựng kế hoạch tuyên truyền, phổ cập luật tới người dân. Song song với đó là xây dựng kế hoạch triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Trọng tâm không chỉ là thực hiện các quy định mới mà còn cụ thể hóa quan điểm lấy con người làm trung tâm của chiến lược phát triển.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, tỉnh tiếp tục củng cố mạng lưới cộng tác viên dân số trong điều kiện thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, phát huy vai trò của hệ thống y tế cơ sở trong quản lý sức khỏe người dân. Cùng đó là đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến Luật Dân số và các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về công tác dân số; tổ chức các diễn đàn, tọa đàm, tư vấn trực tiếp cho thanh niên về sức khỏe sinh sản, hôn nhân và gia đình, tăng cường truyền thông về bình đẳng giới, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, lợi ích của sàng lọc trước sinh, sơ sinh... Qua đó, từng bước tạo sự chuyển biến về nhận thức, để công tác dân số thực sự trở thành trách nhiệm của mỗi gia đình, mỗi cộng đồng và cả hệ thống chính trị.

Để các chính sách thực sự đến được với từng gia đình, hệ thống y tế cơ sở tiếp tục giữ vai trò nòng cốt. Ông Nguyễn Tiến Dũng - Giám đốc Trạm Y tế xã Đức Thọ cho biết: “Để nâng cao chất lượng dân số, ngoài cung cấp các dịch vụ chuyên môn, chúng tôi xác định truyền thông, tư vấn và đồng hành với người dân là nhiệm vụ quan trọng. Từ đầu năm đến nay, đơn vị đã đẩy mạnh các hoạt động truyền thông và tư vấn trực tiếp cho người dân với gần 1.300 lượt tư vấn hộ gia đình và trạm y tế, gần 1.700 lượt tư vấn cộng đồng; tổ chức 50 cuộc truyền thông trên hệ thống phát thanh cơ sở, duy trì tuyên truyền trên các nền tảng Facebook, Zalo, lồng ghép truyền thông với cung cấp các dịch vụ dân số”.

Những giải pháp này không chỉ nhằm hoàn thành các mục tiêu của công tác dân số mà còn hướng tới yêu cầu phát triển của Hà Tĩnh trong giai đoạn mới. Khi tỉnh đang tập trung thu hút đầu tư, phát triển các ngành công nghiệp, logistics, năng lượng và đẩy mạnh chuyển đổi số, chất lượng nguồn nhân lực ngày càng trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của địa phương. Nói cách khác, lợi thế của Hà Tĩnh trong tương lai sẽ không chỉ được đo bằng quy mô lực lượng lao động mà còn bằng sức khỏe, trình độ, kỹ năng và khả năng thích ứng của mỗi người dân.

Ông Mai Lê Thuộc - Phó Giám đốc Sở Y tế Hà Tĩnh nhấn mạnh: “Luật Dân số và Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 được triển khai đã mở ra cơ hội để các địa phương nhìn nhận công tác dân số trong mối quan hệ chặt chẽ với chiến lược phát triển KT-XH. Đối với Hà Tĩnh, mục tiêu không chỉ là hoàn thành các chỉ tiêu chuyên môn mà quan trọng hơn là tạo chuyển biến về chất lượng con người. Điều đó đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, mỗi cấp, ngành, địa phương cần chủ động lồng ghép mục tiêu nâng cao chất lượng dân số vào chương trình phát triển. Khi mọi chính sách đều hướng đến chăm lo cho con người, chúng ta sẽ từng bước xây dựng được nguồn nhân lực đủ sức khỏe, tri thức và kỹ năng, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của tỉnh”.

Hiệu quả của công tác dân số không chỉ được nhìn nhận qua những chỉ tiêu trước mắt mà còn bằng sự thay đổi bền vững về sức khỏe, tầm vóc, tri thức và chất lượng nguồn nhân lực. Khi đầu tư cho con người trở thành ưu tiên xuyên suốt trong các chính sách phát triển, công tác dân số sẽ trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng để Hà Tĩnh phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.

​