Hiện đại hóa dự báo để ứng phó thiên tai ngày càng cực đoan

Dưới tác động của biến đổi khí hậu, thời tiết, thiên tai diễn biến ngày càng cực đoan, bất thường và khó lường. Xu thế này thể hiện rõ qua tần suất, cường độ cũng như quy luật xuất hiện của nhiều hiện tượng khí tượng thủy văn nguy hiểm.

Thực tế trên địa bàn Hà Tĩnh cho thấy, các đợt mưa lớn diện rộng, mưa cường suất lớn trong thời gian ngắn có xu hướng gia tăng. Nhiều trận mưa ghi nhận lượng phổ biến từ 200 - 400 mm, có nơi trên 500 mm trong 1 - 2 ngày, gây ngập lụt nghiêm trọng trên diện rộng. Bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến khu vực diễn biến phức tạp, quỹ đạo khó lường, cường độ thay đổi nhanh. Chỉ trong năm 2025, Hà Tĩnh đã liên tiếp chịu ảnh hưởng của 2 cơn bão mạnh là bão số 5 và bão số 10, gây thiệt hại lớn về người và tài sản.

Không chỉ mưa lũ, nắng nóng gay gắt, kéo dài cũng xuất hiện thường xuyên hơn. Nhiều đợt nhiệt độ cao nhất phổ biến từ 39 - 40 độ C, có thời điểm vượt 41 độ C. Đặc biệt, năm 2023, số liệu ghi nhận tại các trạm quan trắc đều vượt giá trị lịch sử, ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp, đời sống dân sinh.

Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn. Dự báo không chỉ cần chính xác hơn mà còn phải nhanh hơn, chi tiết hơn theo từng khu vực, từng loại hình thiên tai, qua đó phục vụ hiệu quả công tác chỉ đạo, điều hành của các cấp, ngành và hỗ trợ người dân chủ động phòng, tránh.

Trước yêu cầu ngày càng cao trong công tác dự báo, cảnh báo thiên tai, Hà Tĩnh đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, từ đầu tư hạ tầng quan trắc, cơ sở dữ liệu đến ứng dụng công nghệ hiện đại. Trong đó, việc lắp đặt các thiết bị cảnh báo sớm đang góp phần nâng cao hiệu quả giám sát diễn biến thủy văn và phòng, chống thiên tai trên địa bàn.

Nằm ở vùng hạ du hồ Kẻ Gỗ, xã Cẩm Duệ là một trong những địa phương thường xuyên chịu ảnh hưởng của ngập lụt. Vì vậy, địa phương được Chi cục Thủy lợi ưu tiên lắp đặt tháp báo lũ thông minh.

Ông Đặng Văn Thành - Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Cẩm Duệ cho biết: “Tháp báo lũ thông minh giúp quan trắc mực nước ngập lụt theo thời gian thực, đồng thời truyền dữ liệu về nền tảng quản lý thông qua mạng 3G/4G/SMS, phù hợp với vùng sâu, vùng thường mất điện khi mưa lũ. Khi mực nước vượt ngưỡng, hệ thống sẽ tự động phát cảnh báo, giúp chính quyền các cấp kịp thời nắm bắt tình hình, chủ động chỉ đạo, xử lý tình huống, nhất là trong công tác sơ tán người dân ra khỏi vùng nguy hiểm”.

Được biết, thời gian qua, Chi cục Thủy lợi đã chú trọng đầu tư nhiều phần mềm, thiết bị hiện đại phục vụ công tác giám sát, cảnh báo sớm thiên tai. Từ năm 2023 đến nay, đơn vị đã lắp đặt thêm 4 trạm đo mực nước tự động và 7 tháp báo lũ thông minh. Nhiều khu vực, công trình trọng điểm cũng được lắp đặt camera giám sát thiên tai như cống Đức Xá, cống Trung Lương thuộc đê La Giang; các hồ Kẻ Gỗ, Sông Rác, Ngàn Trươi;…

Cùng với đó, ngành khí tượng thủy văn Hà Tĩnh cũng từng bước hiện đại hóa hệ thống quan trắc, dự báo. Nhiều trạm đo mưa tự động đã được lắp đặt tại các khu vực xung yếu, thường xuyên xảy ra ngập lụt, lũ quét. Dữ liệu quan trắc được thu nhận theo thời gian thực; sử dụng các mô hình dự báo trong và ngoài nước, kết hợp với số liệu quan trắc thực tế; tiếp cận và khai thác hiệu quả các sản phẩm mô hình số trị, nâng cao năng lực phân tích, xử lý thông tin.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng các nền tảng số, phần mềm chuyên dụng, trí tuệ nhân tạo (AI) cũng giúp đảm bảo tính kịp thời của các bản tin dự báo, cảnh báo. Hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành được xây dựng theo hướng tập trung, đồng bộ, đảm bảo kết nối, chia sẻ.

Nhờ triển khai đồng bộ các giải pháp, chất lượng dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn trên địa bàn đã có nhiều chuyển biến tích cực. Thời gian dự báo ngày càng được kéo dài, độ chính xác từng bước được nâng lên, nhất là đối với các đợt thiên tai lớn. Các bản tin cảnh báo phát hành kịp thời, phục vụ hiệu quả công tác chỉ đạo, điều hành của các cấp chính quyền, hỗ trợ người dân chủ động phòng tránh.

Ông Trần Đức Bá - Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn Hà Tĩnh cho biết: “Đơn vị sẽ tiếp tục xây dựng cơ sở dữ liệu khí tượng thủy văn đồng bộ; tăng cường ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn để nâng cao chất lượng phân tích, dự báo. Đồng thời, tập trung theo dõi, dự báo sát các hiện tượng thời tiết nguy hiểm như mưa lớn, lũ, ngập lụt, lốc, sét, nắng nóng; đầu tư mở rộng, hiện đại hóa mạng lưới trạm khí tượng, thủy văn".

Trong bối cảnh thời tiết, thiên tai ngày càng diễn biến cực đoan, khó lường, việc tiếp tục hiện đại hóa, đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác dự báo, cảnh báo là yêu cầu cấp thiết. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm thông tin nhanh, chính xác, phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành của các cấp chính quyền và giúp người dân chủ động ứng phó từ sớm, từ xa.