Toàn tỉnh Hà Tĩnh hiện có 1.901 thôn, tổ dân phố. Trong đó, có 164 thôn, tổ dân phố đảm bảo điều kiện về quy mô, có 1.737 thôn, tổ dân phố chưa đảm bảo điều kiện về quy mô. Theo phương án sắp xếp của tỉnh, Hà Tĩnh sẽ sắp xếp, tổ chức lại 1.823 thôn, tổ dân phố để thành lập mới 749 thôn, tổ dân phố mới.
Trong số này, có 18 thôn có yếu tố đặc thù, không tiến hành sắp xếp. Đồng thời, có 22 thôn, tổ dân phố chưa đảm bảo tiêu chuẩn về quy mô số hộ gia đình do vị trí địa lý tách biệt hoặc các yếu tố đặc thù nên không thể ghép thêm với các thôn, tổ dân phố khác.
Việc sắp xếp thôn, tổ dân phố được thực hiện theo hướng tinh gọn, nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy có nhiều địa bàn đặc thù, khó áp dụng các tiêu chí cứng theo quy định.
Với những khu vực biên giới, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, địa bàn bị chia cắt hoặc nằm trong vùng quy hoạch đặc thù, việc giữ lại các thôn chưa đạt chuẩn quy mô không phải là ngoại lệ mà là giải pháp để bảo đảm hiệu quả quản trị cơ sở, ổn định cộng đồng dân cư và giữ vững quốc phòng, an ninh.
Bản Giàng 2 ở xã Hương Xuân là đơn vị cấp thôn nhỏ nhất Hà Tĩnh hiện nay, với 17 hộ đồng bào dân tộc Chứt sinh sống. Bản không chỉ cách biệt về địa lý mà còn mang những nét văn hóa riêng biệt đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ngôn ngữ, tập quán, tín ngưỡng, đời sống cộng đồng của người Chứt gần như không có sự tương đồng với các khu dân cư xung quanh. Vì vậy, trong phương án sắp xếp, sáp nhập thôn, tổ dân phố, tỉnh Hà Tĩnh không đưa Bản Giàng 2 vào diện sắp xếp.
Ông Trần Văn Thị - Phó Chủ tịch UBND xã Hương Xuân chia sẻ: “Khoảng cách từ Bản Giàng 2 tới khu dân cư gần nhất lên đến 18km. Việc giữ nguyên bản không thực hiện sáp nhập với thôn khác là phù hợp với nguyện vọng của bà con đồng bào và công tác quản lý của địa phương. Qua đó nhằm giữ gìn không gian văn hóa truyền thống của người Chứt và đảm bảo an sinh xã hội, giữ vững an ninh biên giới”.
Cùng với đó, bản Rào Tre (xã Phúc Trạch) hay thôn Phú Lâm (xã Hương Khê) là nơi sinh sống của đa số bà con dân tộc Chứt, dân tộc Lào và vừa có cách biệt về khoảng cách địa lý cũng không thực hiện sáp nhập.
Không chỉ các thôn, bản của đồng bào dân tộc thiểu số, nhiều thôn ở khu vực biên giới cũng được đề xuất giữ nguyên hiện trạng. Bên cạnh đó, một số thôn dù sắp xếp nhưng quy mô dân số vẫn sẽ thiếu so với quy định.
Tại xã Sơn Kim 1 hiện nay có 9 thôn và đều không đảm bảo quy mô. Theo đề án, xã tiến hành sắp xếp 7 thôn thành 4 thôn mới, giữ nguyên 2 thôn. Dù vậy, sau sắp xếp, cả 6 thôn của xã đều sẽ không đạt quy mô số hộ gia đình.
Bà Nguyễn Thị Huệ, Phó Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội (xã Sơn Kim 1) phân tích: “Sơn Kim 1 có diện tích tự nhiên lớn với 223,5 km2. Dân cư thưa thớt, việc sáp nhập với các thôn khác sẽ làm tăng khoảng cách đi lại, gây khó khăn cho công tác quản lý dân cư, tổ chức hội họp và triển khai nhiệm vụ quốc phòng, an ninh trên địa bàn”.
Tương tự, tại nhiều xã miền núi, biên giới khác đều có thôn đặc thù, như Vũ Quang, Sơn Hồng, Sơn Tây, Sơn Kim 2. Một số địa phương dù tiến hành sáp nhập 2-3 thôn nhưng vẫn không đảm bảo quy mô theo quy định hiện hành. Điểm chung là các khu dân cư này nằm ở vùng núi cao, dân cư phân tán, giao thông khó khăn. Nếu tiến hành sắp xếp, sáp nhập thêm thì địa bàn quản lý quá rộng, khoảng cách giữa các cụm dân cư lớn, làm giảm hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị cơ sở.
Không chỉ miền núi, biên giới, nhiều khu dân cư vùng đồng bằng cũng tồn tại những yếu tố đặc thù. Đơn cử như thôn Hồng Lam, thuộc xã Nghi Xuân vốn tồn tại như một ốc đảo giữa sông Lam. Toàn thôn có 157 hộ dân, bốn bề là sông nước. Người dân nơi đây từ lâu đã quen với cuộc sống tách biệt. Mọi hoạt động sản xuất, sinh hoạt đều gắn với đặc điểm riêng của vùng bãi bồi giữa sông. Bên cạnh đó, giao thông hiện nay khá cách trở do phải di chuyển bằng đò ngang nếu muốn vào thôn. Vì vậy, thôn Hồng Lam vẫn sẽ được giữ nguyên, dù chưa đủ quy mô.
Còn ở xã Việt Xuyên, thôn Ngọc Hải được hình thành từ 3 vùng dân cư: Quý Hải, Đại Long và phần Cồn Cồng thuộc thôn Tân Tiến, sau sắp xếp sẽ có 321 hộ dân. Dù chưa đạt chuẩn nhưng đây là khu vực hình thành từ những vùng kinh tế mới, có lịch sử cư trú, sản xuất và sinh hoạt cộng đồng riêng biệt. Các khu dân cư bị chia cắt bởi sông ngòi, đập tràn, cánh đồng lớn; mùa mưa lũ nhiều tuyến giao thông gần như bị cô lập.
Ông Lê Văn Phương, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội (xã Việt Xuyên) cho biết: "Qua rà soát cho thấy việc tiếp tục sáp nhập một số khu vực lân cận vào thôn Ngọc Hải là không phù hợp, ảnh hưởng trực tiếp đến việc lao động sản xuất, kinh tế, đời sống văn hóa của người dân và công tác quản lý của thôn. Bên cạnh đó, khu vực Quý Hải, Đại Long và phần dân cư dự kiến bố trí vào thôn Ngọc Hải có mối liên kết cộng đồng dân cư ổn định, gắn bó lâu dài về lịch sử, văn hóa và đời sống sinh hoạt”.
Cùng với Việt Xuyên, các xã Kỳ Thượng, Kỳ Văn, Đức Đồng, Đức Quang, Thượng Đức, Sơn Tiến, Hương Đô, Hương Bình cũng có một số thôn đặc thù vì nguyên nhân địa hình chia cắt phức tạp, giao thông đi lại khó khăn, dân cư sinh sống phân tán.
Ngoài ra, một số tổ dân phố nằm trong các vùng quy hoạch, dự án nên các địa phương không tiến hành sắp xếp nhằm tạo thuận lợi cho việc giải phóng mặt bằng, di dân, tái định cư.
Theo phương án của UBND tỉnh, sau sắp xếp, Hà Tĩnh sẽ có 40 thôn không đảm bảo về quy mô. Các thôn này có các điều kiện đặc thù theo hướng dẫn của Nghị định 185/2026/NĐ-CP ngày 26/5/2026 của Chính phủ về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.
Việc giữ lại 40 thôn, tổ dân phố đặc thù cho thấy quá trình sắp xếp ở Hà Tĩnh không chỉ hướng tới mục tiêu tinh gọn bộ máy theo các tiêu chí hành chính đơn thuần mà còn đặt trong yêu cầu quản lý thực tiễn của từng địa bàn. Đây là cách tiếp cận linh hoạt, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu chuẩn hóa đơn vị dân cư với việc giữ gìn sự ổn định cộng đồng, phát huy bản sắc văn hóa, bảo đảm quốc phòng, an ninh và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân trong sinh hoạt, sản xuất.
