Nỗi đau chưa khép lại trên những vùng đất bị tàn phá
Ngày 11/3/2011, trận động đất mạnh 9 độ ngoài khơi vùng Đông Bắc Nhật Bản đã gây ra những cơn sóng thần khổng lồ tấn công các tỉnh ven biển Iwate, Miyagi và Fukushima. Thảm họa không chỉ cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn người mà còn gây ra cuộc khủng hoảng hạt nhân nghiêm trọng nhất thế giới kể từ sự cố Chernobyl năm 1986.
Theo số liệu mới nhất của Cơ quan Cảnh sát Quốc gia Nhật Bản, tính đến cuối tháng 2/2026, thảm họa đã khiến 15.901 người thiệt mạng và 2.519 người vẫn mất tích. Ngoài ra, 3.810 người được xác định tử vong liên quan đến thảm họa, chủ yếu do bệnh tật, căng thẳng và điều kiện sống khó khăn trong quá trình sơ tán kéo dài.
Dù đã trôi qua hơn một thập kỷ rưỡi, hậu quả của thảm họa vẫn hiện hữu rõ rệt. Khoảng 26.000 người vẫn chưa thể trở về nhà, phần lớn do ảnh hưởng của sự cố hạt nhân tại Nhà máy điện Fukushima số 1 và quá trình tái thiết kéo dài. Một số khu vực vẫn bị hạn chế tiếp cận do mức phóng xạ cao.
Thị trấn Futaba - nơi từng có khoảng 7.000 cư dân - là một trong những biểu tượng rõ ràng nhất của sự di dời. Dù chính quyền bắt đầu cho phép người dân quay trở lại từ tháng 8/2022, số người trở về vẫn rất ít vì nhiều khu vực vẫn chưa an toàn để sinh sống lâu dài.
Ngoài vấn đề tái định cư, việc xử lý hậu quả của sự cố hạt nhân Fukushima Daiichi vẫn là thách thức kỹ thuật lớn. Công ty Điện lực Tokyo (TEPCO) đang thực hiện kế hoạch tháo dỡ toàn bộ nhà máy với mục tiêu hoàn thành vào năm 2051. Tuy nhiên, tiến độ xử lý nhiên liệu hạt nhân nóng chảy gặp nhiều khó khăn. Đến nay mới chỉ thu hồi được chưa đến 1 gram phế liệu nhiên liệu từ lò phản ứng số 2, trong khi khoảng 880 tấn nhiên liệu nóng chảy vẫn nằm trong ba lò phản ứng bị hư hại.
Quá trình khử nhiễm môi trường cũng tạo ra một thách thức mới. Khoảng 14 triệu mét khối đất nhiễm phóng xạ đã được thu gom và lưu trữ tạm thời trên diện tích khoảng 16 km² giữa hai thị trấn Okuma và Futaba. Theo quy định của Nhật Bản, toàn bộ lượng đất này phải được xử lý bên ngoài tỉnh Fukushima trước giữa những năm 2040 – một nhiệm vụ được đánh giá là cực kỳ khó khăn về kỹ thuật và chính trị.
Bên cạnh đó, nhiều khu vực rừng rộng lớn của Fukushima vẫn khó khử nhiễm vì các chất phóng xạ có thể tồn tại lâu trong đất và thảm thực vật. Điều này khiến việc phục hồi hoàn toàn môi trường tự nhiên của khu vực trở thành một quá trình kéo dài nhiều thập kỷ.
Thảm họa cũng làm trầm trọng thêm xu hướng suy giảm dân số vốn đã tồn tại ở vùng Đông Bắc. Trong năm sau thảm họa 2011, hơn 41.000 cư dân rời khỏi các tỉnh Iwate, Miyagi và Fukushima, mức di cư ròng lớn nhất kể từ năm 1970. Việc mất đi lực lượng lao động trẻ đã khiến tỷ lệ người cao tuổi tại nhiều cộng đồng ven biển tăng lên đáng kể.
Không chỉ vậy, các sản phẩm nông nghiệp và thủy sản từ Fukushima vẫn bị đối mặt với sự kỳ thị. Dù các cuộc kiểm tra khoa học cho thấy thực phẩm từ khu vực này an toàn, một số thị trường quốc tế vẫn duy trì các hạn chế nhập khẩu.
Những khó khăn này cho thấy con đường phục hồi của vùng Đông Bắc Nhật Bản vẫn còn dài và phức tạp, không chỉ về mặt kỹ thuật mà còn về kinh tế và xã hội.
Gieo lại hy vọng bằng khoa học, giáo dục và những cộng đồng mới
Song song với việc xử lý hậu quả của thảm họa, Nhật Bản cũng đang triển khai nhiều sáng kiến nhằm tái thiết và hồi sinh các cộng đồng bị ảnh hưởng.
Một trong những hướng đi quan trọng là phát triển khoa học và công nghệ tại Fukushima. Viện Nghiên cứu, Giáo dục và Đổi mới Fukushima (F-REI) được thành lập năm 2023 với mục tiêu biến khu vực này thành trung tâm nghiên cứu về phục hồi sau thảm họa và phát triển bền vững. Viện tập trung vào các lĩnh vực như robot, năng lượng, nông nghiệp và khoa học môi trường, với kỳ vọng thu hút các nhà khoa học trong và ngoài nước.
Một số địa phương cũng đang thử nghiệm các mô hình phát triển bền vững. Thị trấn Okuma – nơi từng phải sơ tán toàn bộ cư dân sau sự cố hạt nhân – đang đặt mục tiêu trở thành cộng đồng trung hòa carbon vào năm 2040, sớm hơn 10 năm so với mục tiêu quốc gia của Nhật Bản.
Để đạt được điều đó, chính quyền địa phương đã triển khai nhiều dự án năng lượng tái tạo, bao gồm nhà máy điện mặt trời công suất 1,8 MW kết hợp hệ thống pin lưu trữ 4 MWh. Nguồn điện sạch này cung cấp năng lượng cho khu công nghiệp CREVA Okuma, trung tâm thương mại Kuma SUN Terrace và các cơ sở văn hóa – giáo dục mới của thị trấn.
Các sáng kiến phát triển kinh tế cũng đang được triển khai nhằm tạo việc làm mới cho cư dân. Tại thị trấn Namie, nhà máy gỗ dán công nghệ cao FLAM của công ty Woodcore đã trở thành trung tâm sản xuất gỗ dán lớn nhất Nhật Bản. Sản phẩm của nhà máy được sử dụng trong nhiều công trình lớn, trong đó có Grand Ring – công trình gỗ lớn nhất thế giới tại Expo Osaka Kansai 2025. Dự án không chỉ phục hồi ngành lâm nghiệp địa phương mà còn tạo việc làm và thu hút đầu tư vào khu vực.
Bên cạnh phát triển kinh tế, một số địa phương cũng tìm cách thu hút cư dân mới thông qua các sáng kiến xã hội và giáo dục.
Một ví dụ tiêu biểu là trường học Manabiya Yumenomori tại Okuma – một mô hình giáo dục sáng tạo dành cho trẻ từ 0 đến 15 tuổi. Khác với trường học truyền thống, nơi đây không có lớp học cố định hay chuông báo giờ học; học sinh được tự lựa chọn kế hoạch học tập và không gian học phù hợp với mình.
Ngôi trường mở cửa năm 2023 với 26 học sinh, nhưng đến ngày1/2 năm nay, trưởng có tổng cộng khoảng 100 trẻ em đang theo học tại hệ thống Manabiya Yumenomori, từ bậc mầm non đến trung học cơ sở, trong đó 85% đến từ các gia đình chuyển đến từ các khu vực khác của Nhật Bản. Nhiều phụ huynh quyết định chuyển nơi sinh sống chỉ để con mình có thể học tại môi trường giáo dục độc đáo này.
Mô hình này đang trở thành một “nam châm dân số”, góp phần thu hút cư dân trẻ đến các thị trấn từng bị bỏ hoang sau thảm họa.
Ngoài ra, một số cộng đồng ven biển cũng đã thành công trong việc tái thiết hoàn toàn từ đầu. Khu dân cư Tamaura-nishi tại thành phố Iwanuma, tỉnh Miyagi – nơi có khoảng 900 cư dân, phần lớn là người từng sống ở vùng bị sóng thần tàn phá – được xem là một trong những mô hình tái định cư thành công nhất sau thảm họa.
Tại đây, các cư dân đã cùng nhau tổ chức 28 cuộc hội thảo cộng đồng để lập kế hoạch chi tiết cho việc phân chia đất, xây dựng nhà ở và phát triển cộng đồng. Ngày nay, khu vực này đã hình thành một đời sống xã hội ổn định với công viên, lễ hội mùa hè và các hoạt động cộng đồng.
Mười lăm năm sau thảm họa, vùng Đông Bắc Nhật Bản vẫn đang trong hành trình dài để hồi phục hoàn toàn. Những khó khăn về môi trường, dân số và kinh tế vẫn còn rất lớn.
Tuy nhiên, các sáng kiến khoa học, năng lượng sạch, phát triển công nghiệp và giáo dục đang mở ra những con đường mới cho Fukushima và các khu vực lân cận. Nếu thành công, những nỗ lực này có thể biến vùng đất từng gắn liền với thảm họa trở thành biểu tượng của khả năng phục hồi và đổi mới sau khủng hoảng.
